زهرا سرباز وطن | دانشجوی ارشد مدیریت رسانه – دانشگاه صداوسیما
زمان لازم برای مطالعه: 6 دقیقه

یکی از نامآشناترین نظریات ارتباط جمعی، نظریه مارپیچ سکوت است. الیزابت نئومان این نظریه را اینگونه تبیین کرده که وقتی یک نگاه در فضای عمومی پرصداتر دیده میشود، کسانی که نظر دیگری دارند، کمکم سکوت میکنند؛ نه لزوماً چون اقلیتاند، بلکه چون احساس میکنند گفتن حرفشان هزینه دارد. همین سکوتشان هم به نوبه خود باعث میشود آن صدای بلند، غالبتر به نظر برسد. در چنین شرایطی، یک نفر که تصمیم میگیرد برخلاف جریان رایج اطرافش حرف بزند و مارپیچ را بشکند، به خیلیهای دیگر هم یادآوری میکند که «تو تنها نیستی» و به او جرئت ابراز عقیده میدهد.
در روزگار ما که خیلیها، بهخصوص سلبریتیها، ترجیح میدهند در بزنگاهها سکوت کنند یا حرفشان را آنقدر محافظهکارانه بزنند که هیچ موضع روشنی از آن بیرون نیاید، شنیدن صدای کسانی که تصمیم گرفتهاند موضعشان را روشن بیان کنند، میتواند اتفاق مهمی باشد. اگر کسی بعد از مدتها بگوید نگاهش تغییر کرده، یا حتی اعتراف کند که از اول هم موضع دیگری داشته، اما جرئت بیانش را نداشته، نمیشود بیتفاوت از کنار آن گذشت. این حرفزدن گاهی واقعاً شجاعت میخواهد؛ مخصوصاً وقتی فرد میداند که بعدش ممکن است چه چیزهایی بشنود. برچسبهایی که این روزها بهآسانی خرج میشوند، اغلب میتوانند مسیر کاری، روابط و کل زندگی یک آدم را تحتتأثیر قرار بدهند.
نمونههای این اتفاق را در ماههای گذشته کم ندیدهایم؛ در میان پزشکها، روانشناسها، هنرمندها، ورزشکارها و حتی صاحبان کسبوکارهای کوچک اینستاگرامی. کسانی که با یک ویدئو کلیپ، دلنوشته کوتاه یا یک استوری ساده، موضعی را که مدتها پنهان کرده بودند، آشکار کردند یا از تغییر نگاهشان سخن گفتند. بعضیهایشان خوب میدانستند که بعدش چه هجمهای در انتظارشان است، اما ترجیح دادند هزینهاش را بدهند و با وجدان آسوده سرشان را بالا بگیرند و به حمایت از کشور و ارزشهایشان افتخار کنند.
از این زاویه اگر نگاه کنیم، «خط قرمز» و دغدغه آن، چیزی نیست که آن را بشود نادیده گرفت و کوچک شمرد.
اما مسئله اینجاست که این تغییرات و اعلام موضعها وقتی اثر میگذارد که واقعی، ساده و دور از نمایش باشد. علیالخصوص که مخاطب امروز خیلی زود متوجه میشود کجا حرف از دل برآمده و کجا یک گفتوگو برای دیدهشدن، جنجال یا وایرالشدن طراحی شده است.
و ایراد «خط قرمز» دقیقاً از همین نقطه آغاز میشود؛ جایی که این روایتهای انسانی و شجاعانه، بیش از اندازه در قالب نمایش قرار میگیرند. برنامه انگار گاهی بیشتر از اینکه دنبال فهمیدن مسیر فکری مهمان باشد، دنبال ساختن لحظهای است که بهسرعت در شبکههای اجتماعی دست به دست شود.
با یک نگاه منصفانه، نمیشود منکر نیاز به دیدهشدن و وایرالی، علیالخصوص در برنامههای گفتوگومحور شد؛ چون امروزه کمتر کسی پیدا میشود که زمان و حوصله نشستن پای یک گفتوگوی طولانی را داشته باشد؛ لذا طبیعی است که سازندگان برنامه بخواهند با تقطیع لحظات جذاب، توجه مخاطب را در شبکههای اجتماعی جلب کنند. اما مرز فوقالعاده باریکی میان استفاده از تولید خردهمحتواهای هوشمند (Smart-Micro-content)، بهعنوان یک ابزار مفید و منطقی، با سقوط در تله وایرالزدگی و کلیکبیت (Clickbait / Viralism) وجود دارد. در حالت اول، کلیپ تقطیعشده حاصل یک گفتوگوی اصیل و عمیق است و مثل یک قلاب، مخاطب را به تماشای کل روایت یا تفکر عمیقتر دعوت میکند؛ اما در دومی، کل محتوا و گفتوگو از همان اتاق فکر فقط به این نیت چیده میشود که یک حاشیه بسازد و چند ثانیه در اکسپلور دستبهدست شود؛ ولو به قیمت ذبحکردن معنا و هدر دادن اصل موضوع و سوژه.
در چنین وضعی، مهمان باید جملهای بگوید که تیتر شود و واکنش برانگیزد. نتیجه هم معمولاً چند کلیپ کوتاه است که عده کمی را خوشحال و عده بیشتری را (از طیفهای مختلف!) عصبانی میکند؛ اما در نهایت کسی را به فکرکردن وادار نمیکند و صادقانه بگوییم، تأثیر خاصی در افراد جامعه ایجاد نمیکند.
یکی دیگر از نقدهای جدی به برنامه، نوع انتخاب بعضی از مهمانهاست. طبیعی و قابلدرک است که برنامه برای دیدهشدن و جذب مخاطب جوان، سراغ چهرههای متفاوت برود. این اتفاق حتی میتواند برای چنین برنامهای لازم باشد؛ اما وقتی مهمانی اساساً با حاشیه، بلاگری، دیدهشدن دائمی و ساختن واکنش در سطح جامعه شناخته میشود، مخاطب با تردید بیشتری به حرفهایش گوش میسپارد و حس میکند بهخاطر تجربه، حرف یا عمق نگاهش دعوت نشده، بلکه چون میتوانسته برای برنامه وایرالی تولید کند، جلوی دوربین است. در این حالت، حتی اگر حرف او صادقانه باشد، فرم برنامه آنقدر نمایشی است که صداقت وی هم زیر سؤال میرود.
«خط قرمز» در نسبت با استانداردهای رسانه ملی هم پرسشهایی ایجاد میکند. برنامه میتواند و «باید» از قالبهای تکراری فاصله بگیرد، مهمانهای تازه داشته باشد و با زبان نسل جدید حرف بزند؛ اما تازه بودن به معنای بیقاعدهبودن نیست.
ادبیات سخیف مهمان و حتی دعوت از افرادی با سوابق حضور در برنامههای پر از ابتذال خارج از کشور (که حول روابط خارج از عرف و فرهنگ ایرانی ساخته شدهاند،) تحت عنوان «تغییر مسیر» مجاز شمرده میشود و شگفتانگیزتر آنکه، از زبان مجری خطاب به چنین فردی تعابیری چون «شما الگوی جوانها هستید» یا «شما باید دستگیر ما باشید» شنیده میشود! اینگونه الگوسازیهای شتابزده برای افرادی با آن سوابق، نهتنها توجیه رسانهای ندارد، بلکه جریحهدار کردن ذائقه مخاطب است و این گشودگی ظاهری، بیش از آنکه نشانه انعطاف باشد، نشانه رهاشدگی معیارهاست.
اما نکته نگرانکنندهتر ماجرا آنجاست که چیزهایی که زمانی در برنامههایی چون «از لاک جیغ تا خدا» (اولین تجربه تاریخی رسانه ملی در این قالب) مصداق اباحهگری محسوب میشد، اینجا بهراحتی مجال بروز مییابد.
رسانه ملی در برنامههای مشابه «خط قرمز» در سالهای گذشته، استانداردهای سختگیرانهای بر ادبیات، پوشش و سوابق میهمانان حاکم میکرد تا حریمها حفظ شود. اما در این برنامه، شاهد نوعی حریمزدایی عجیب هستیم. بسیاری از مسائلی که میهمانان برنامه با فراغ بال از سوابق و زیست سابق خود بیان میکنند، سالها در قالب خطوط قرمز و تابوهای اخلاقی جامعه تعریف میشدهاند. جامعه ایرانی-اسلامی نه توان هضم این میزان از صراحت رسانهای را دارد و نه اصولاً ایجاد چنین ظرفیت و تحمل منفیای در افکار عمومی صواب است! انگار خطقرمزها، بسته به اینکه مهمان چقدر قابلیت وایرالشدن دارد، جابهجا میشوند!
در نهایت، سؤال اصلی شخص بنده بهعنوان یک مخاطب این است که «خط قرمز» دقیقاً برای چه مخاطبی ساخته شده؟
اگر برنامه برای مخاطب همدل ساخته میشود، دیدن تغییر مسیر یک جوان برایش دلگرمکننده است و حس امید او به تغییر افراد و نسل جدید بیشتر میشود. اما آیا دستاورد معرفتیای کسب میکند؟ طبعاً خیر.
اما واقعیت مشاهدهشده در مورد مخاطبی که مخالف است، با این فضا فاصله دارد و برنامه امید به تحولشان دارد؛ این است که اساساً پای پخش زنده چنین برنامههایی نمینشینند و ارتباط آنها با «خط قرمز» نهایتاً در حد همان ویدئوهای کلاژشده و وایرالی در اینستاگرام و توییتر است. کلیپهایی که بهجای نزدیک کردن، ممکن است فاصله را بیشتر کنند. کما اینکه در کامنتهای این کلیپها میتوان بازتابی از این حقیقت را مشاهده کرد.
«خط قرمز» اگر بخواهد به آنچه دغدغهاش را دارد نزدیک شود، باید از نمایش فاصله بگیرد، استانداردها را جدی بگیرد و بهجای تولید لحظههای وایرال، بستری برای حرفهای عمیقتر بسازد. وگرنه فقط یادآور این واقعیت میشود که حتی شجاعت هم وقتی در قالب شعار و هیاهو بستهبندی شود، میتواند به ضد خودش تبدیل شود.
این مطلب در نبض نگار شماره 33 نشریه نبض دانشگاه صداوسیما منتشر شده است.