رضا صیادحصاری | دانشجوی کارشناسی کارگردانی تلویزیون – دانشگاه صداوسیما
زمان لازم برای مطالعه: 5 دقیقه

تلویزیون در جامعه ما نقش مهمی در شکلدهی به دیدگاهها و باورهای مخاطبان و حفظ پیوندهای فرهنگی، زبانی و هویتی دارد. تلویزیون در عصر امروز، به عنوان یکی از مهمترین رسانههای فراگیر در اجتماع حضور دارد. در عصر ارتباطات و فناوری، این رسانه میتواند زمینهسازی مناسبی برای تقویت یا تضعیف ارزشهای مخاطبان فراهم آورد. تلویزیون میتواند موجب نزدیکی سلیقهها، خواستها و انتظارات تمامی ساکنان یک جامعه شود؛ به طوری که مردم آن جامعه از سبک زندگی، علایق و خواستههایی که رسانههای جمعی ارائه میدهند، پیروی می کنند.
در ماه مبارک رمضان هر خانواده ایرانی پس از فراغت از کار روزانه به پای تلویزیون مینشیند تا خستگی فکری و جسمانی را از تن به در کند. به همین جهت با توجه به ویژه بودن ایام ماه مبارک رمضان، باید توجه دقیقتری نسبت به برنامهها و سریالهای تلویزیونی در نظر گرفت.
اوایل دهه ۷۰ با نزدیک شدن به ماه مبارک رمضان و رشد تقاضا برای برنامههای مذهبی و اجتماعی، تلویزیون تصمیم به تولید سریالهایی گرفت که مختص این ماه باشند. در این زمان، سریالهای ابتدایی با محتوای مرتبط با فرهنگ و اخلاق اسلامی ساخته شدند. در دهه ۸۰، تلویزیون به تولید سریالهای بیشتری برای ماه رمضان پرداخت و برخی از این سریالها به طور خاص با استقبال قابل توجهی از سوی بینندگان مواجه شدند. داستانهای این سریالها به مسائل اجتماعی و خانوادگی پرداخته و سعی در ترویج ارزشهای اسلامی داشتند. دهه ۹۰ با گسترش فناوری و افزایش انتظارات بینندگان، سریالهای ماه رمضان به سمت تولید با کیفیت و محتوای متنوعتر حرکت کردند. سریالهایی با ژانرهای مختلف از درام گرفته تا کمدی به نمایش درآمدند که در عین سرگرمی، به مسائل اجتماعی و خانوادگی نیز میپرداختند.
با گذشت زمان، سریالهای رمضان به بخشی جداییناپذیر از فرهنگ تلویزیونی در ماه رمضان تبدیل شدند. شبکههای تلویزیونی در این ماه، برنامههای ویژهای را برای جذب مخاطبان بیشتر تدارک میبینند. علاوه بر کشور ایران، کشورهای عربی، کشور ترکیه، برخی کشورهای جنوب شرق آسیا نیز شروع به تولید سریالهای ویژه ماه رمضان کردند.
مخاطبشناسی همیشه در تولید برنامهها و سریالهای تلویزیونی از اهمیت ویژهای برخوردار بوده است. به همین جهت یکی از ویژگیهای مهم مخاطبشناسی، شناختن مخاطب در بازههای زمانی مختلف سال است که در هر بازه زمانی، مخاطب به چه چیزهایی نیاز دارد؟
بررسی مخاطبشناسی در ماه رمضان، میتواند ویژگیهای خاص فرم و محتوایی را در تولید برنامهها و سریالهای تلویزیونی ایجاد کند که در نتیجه شاهد حال و هوایی متفاوت از تلویزیون در ماه رمضان باشیم.
همچنین بررسی نیازهای مخاطب در ماه رمضان، به انتخاب نوع گونه و ژانر در تولید و پخش برنامهها و سریالهای تلویزیونی تاثیر میگذارد.
یکی از راههای مخاطبشناسی و بررسی نیازهای مخاطب در ماه رمضان، بررسی برنامهها و سریالهای ویژه ماه رمضان در سالهای گذشته است. اینکه بررسی کنیم مخاطب با کدام برنامهها و سریالها ارتباط بیشتری برقرار کرده و یا اینکه با کدام ارتباطی برقرار نکرده است.
با بررسی برنامهها و سریالهای ماه رمضان در سالهای گذشته متوجه میشویم، در میان برنامههای تلویزیون، «مجموعهها» شامل برنامهها و سریالهای تلویزیونی به ویژه مجموعههایی با محتوای ملی و محلی بسیار مورد استقبال مخاطب قرار گرفتهاند.
مهمترین این مجموعهها، برنامههای تفریحی و سرگرمی است که بعضا بینندگان زیادی را بهخود جذب کرده است.
برنامهها و سریالهای تلویزیونی همواره در رقابت بودهاند و سعی داشتند از یکدیگر سبقت بگیرند، از اقدامات ارزنده تلویزیون در ماه رمضان، ساخت سریالهای سرگرمکننده و تا اندازهای اثرگذار است که بیشتر در مناسبتهای مذهبی از شبکههای مختلف سیما پخش میشود و بر اساس نظرسنجیها، مورد توجه بسیاری از هموطنان داخلی و خارجی قرار گرفته است.
بسیاری از خانوادهها هر شب بخشی از وقت خود را به دیدن مجموعههای تلویزیونی میگذرانند و ماجرای داستانی شب گذشته را دنبال میکنند. نکته قابل توجه این است که تلویزیون علاوه بر کارکرد تفریحی و سرگرمی خود، به طور غیرمستقیم به آموزش نیز میپردازد. تلویزیون با استفاده از نوع موسیقی، مکالمهها، لباسها، حرکتها، صحنه، چیدمان دکور، استفاده هنرمندانه از نمادها و... به انتقال ارزشها و باورها پرداخته و در نهایت میتواند به ترویج نوعی سبک زندگی منتهی شود.
ویژگی حال و هوای معنوی ماه رمضان و همچنین روزهداری مردم و آمادگی بیشتر آنان برای پذیرش آموزههای دینی، فرصت مناسبی برای به تصویر کشیدن سبک زندگی دینی در قالبهای داستانی جذاب میباشد.
در مجموعههای تلویزیونی ماه رمضان، مولفههایی از سبک زندگی دینی همچون، نوع پوشش، دینباوری، کمک به دیگران، بخشش، صداقت، امید، خانواده و... بیشتر مورد توجه قرار میگیرد. نکته بسیار مهم جهت افزایش جذابیت و کیفیت مجموعههای تلویزیونی، استفاده از دیدگاههای نظری جامعهشناسان، دینشناسان، کمکردن فاصله با نیاز مخاطبان با پشتوانه پژوهشی، شناسایی نیاز مخاطبان، تلفیق جذابیتهای هنری و تحتتاثیر قرار دادن اندیشهها و محتوا آثار، است.
همچنین عملکرد قوی در کارگردانی، فیلمنامهنویسی جذاب و مهیج، شخصیتپردازی مناسب و باورپذیر، برانگیختن حس همذاتپنداری، بیان راهکارها و آموزههای دینی در مواجهه با معضلهای اجتماعی، صحنهپردازیهای مناسب، توجه به زبان و ادبیات فارسی و تناسب محتوای مجموعههای تلویزیونی با ماه رمضان از جمله مولفههایی هستند که میتوانند بر جذابیت و کیفیت مجوعهها اثرگذار باشند.
مجموعههای تلویزیونی در ماه رمضان میکوشند تا جلوههای دینی را برای مخاطبان و تمام قشرهای جامعه به صورت جذاب در آورد و در اختیار آنان قرار دهد.
جذابیت دادن به معانی دینی و مادی کردن آن، کاری بسیار سخت و طاقتفرسا و ستودنی است، ولی از سویی باید به وظیفه سنگین مادی کردن معنویت دینی هم توجه کرد و دقت داشت تا جذابیت دادن آن، موجب سخیف نمودنش نگردد.
اگر قرار باشد با تولید و پخش مجوعههای تلویزیونی در ماه رمضان، پیامهای دینی اثرگذار منتقل شود باید به نحوه اجرای انتقال پیام، توجه بسیار ویژهای کرد. پیام دینی باید با منطق و استدلال و به دور از تردید و اجبار، به پیامگیر منتقل شود. میان پیامدهنده و پذیرش پیامگیرنده باید هماهنگی و توافق باشد؛ پیام دینی به گونهای باید منتقل شود که گیرنده پیام، آن را پاسخگوی تمام نیازهای خود، اعم از مادی، معنوی، فردی و اجتماعی بداند.
سریالهای ماه مبارک رمضان به تدریج از یک پدیده نوظهور به یکی از الگوهای ثابت و محبوب تلویزیون ایران تبدیل شدند، که علاوه بر سرگرمی، به آموزش و ترویج ارزشهای انسانی و اخلاقی نیز پرداخته و به نوعی جزء فرهنگ اجتماعی مردم شدهاند.
سریالهای ماه رمضان به دلیل پخش در ساعات پر بیننده و موضوعاتی که به دغدغههای روزمره مردم میپرداختند، توانستند تأثیر زیادی بر فرهنگ عمومی داشته باشند و در تقویت ارزشهای اجتماعی و اسلامی همچنین تحکیم هویت فرهنگی و تعلق دینی مخاطبان کمک کنند.
منابع:
1.موحدی متین, علی محمد , دادگران, سید محمد و رسولی, محمد رضا . (1402). تبیین مولفه های سبک زندگی دینی در سریال های خانوادگی ماه رمضان سال 1397 سیمای جمهوری اسلامی ایران ( شبکه های ۳-۲-۱). دین و ارتباطات (دانشگاه امام صادق/ نامه صادق), 30(2), 473-504.
2.فتورهچی, محمدمهدی . (1389). چگونگی اثر بخشی سریال های رمضانی در تعلق دینی مخاطبان. بازتاب اندیشه, 116(1), 62-82.
3.صحفی، سیدمحمدعلی. (۱۳۹۰). آسیب شناسی سریال های ماورایی (دینی) تلویزیون در ماه مبارک رمضان. دین و رسانه، 2(9)، 117-142.
این مطلب در نبضنگار شماره 30نشریه نبض دانشگاه صداوسیما (ویژهنامه نوروز 1404) منتشر شده است.