علی پاکدامن | دانشجوی کارشناسی کارگردانی تلویزیون – دانشگاه صداوسیما
زمان لازم برای مطالعه: 4 دقیقه

سالهای سال در تلویزیون، برنامه ویژه ماه محرم مختصر میشد به دو صندلی که یکی برای مجری بود و دیگری برای کارشناس مذهبی. جلوتر که رفتیم، لوکیشن برنامه به استودیوهایی رفت که در بینالحرمین بود و اگر میخواستیم برنامهای متفاوت داشته باشیم، عزاداریهای شهرهای مختلف را بهصورت زنده و در چند قاب نشان میدادیم؛ تا اینکه برنامهای به نام «حسینیه معلی» به روی آنتن شبکه سه رفت.
ایده اصلی «حسینیه معلی» این است که جدای از صحبت راجعبه هیئت و عزاداری، رسالت دیگری هم دارد و باید خودش را تبدیل به یک هیئت تلویزیونی کند تا آیینها و عزاداریهای شهرهای مختلف را از جایجای ایران به نمایش بگذارد تا هم شعور حسینی و هم شور حسینی به نمایش گذاشته شود و زمانی که مخاطب پای برنامه نشسته، آنقدر درگیر و مأنوس برنامه شود که گویی در هیئت عزاداری شرکت کرده و بر عزای امام حسین(ع) گریه میکند.
حضور تماشاگران که «مستمع» خوانده میشوند نیز سیاهیلشکر نیستند و یک عنصر دراماتیک باید آنها را در نظر گرفت. وقتی با گریهها و سینهزنیهایشان، با عزاداریهایشان همراهی میکنند، حالا از یک اجرای ساده تکنفره، آن اجرا تبدیل شده به یک کنسرت تلویزیونی که حتی مخاطبی که پای گیرنده برنامه را میبیند نیز بیشتر درگیر میشود.
تیم «حسینیه معلی»، احیا و روایت از آیینهای عزاداری شهرهای مختلف را یکی از مهمترین اصول برنامه میداند و در پی آن، گروهها و تیمهایی به شهرهای کشور عزیزمان سفر میکنند و در پی یکسری مراحل از پیش مشخصشده، اهالی آن شهر را آماده و دعوت برای حضور در برنامه میکنند که ماحصل تمام این برنامهریزیها و سفرها میشود بزرگترین اجراهای گروهی برنامههای تلویزیونی؛ بهگونهای که در اجرای هر آیینی، حداقل ۳۰۰ نفر از اهالی همان شهر حضور دارند. البته اجراهایی وجود دارد که به بالای هزار نفر هم میرسند؛ مانند اجرای سینهزنی سنتی یزدیها.
در دهمین فصل از برنامه «حسینیه معلی»، تغییراتی چه در ظاهر برنامه و چه در باطن برنامه رخ داده بود که توانست این فصل را کمی خاصتر و متمایزتر از دیگر فصلهای گذشته برنامه کند. یکی از مهمترین نقاط قوت و تغییرات این فصل که کاملاً مشهود بود، خارجشدن از فضای دکور و استودیو و ضبط برنامه در حرم امام رضا(ع)، مسجد دو درب ـ دارالقرآن حرم ـ بود که بافت خاص آنجا پیوند و نزدیکی به آیین داشت.
در فصلهای گذشته، گویا استودیو حس معنوی را به واسطه نورپردازی و ساختوساز به مخاطب القا میکرد؛ اما این فصل، با کمترین بازیگرفتن از نور و سازه دکور، دیدیم که حس معنوی برای مخاطب تولید میشد. از طرف دیگر نیز ضبط برنامه در این مکان مقدس و همجواری و نزدیکیاش به ضریح مطهر امام رضا(ع) -مسجد دو درب در پنجاهقدمی ضریح- همانطور که فضایی معنوی و خاص را به وجود میآورد، شرایط تولید را نیز سخت میکرد؛ هر زاویهای برای تصویربرداری ممکن نیست و برای انجام هر کاری باید پروتکلهای حرم را در نظر داشت و آنها را رعایت کرد تا بیاحترامی به مکان مقدس صورت نگیرد. البته که این مسئله با درایت کارگردان به بهترین حالت انجام شد.
نکته مهم دیگر در خصوص «معلی» که باز برمیگردد به کارگردانی، شکستن قواعد همیشگی برنامههای تلویزیونی است. همیشه شاهد این بودیم که در برنامههای مذهبی، یک مجری و کارشناس روبهروی هم نشسته و مجری میپرسد و کارشناس پاسخ میدهد؛ اما در این برنامه شاهد آن هستیم که یک مجری، نجمالدین شریعتی، وجود دارد. از طرفی، ذاکرانی هستند که خودشان در خلق روایت و میزبانی و همراهی آیینها و مداحان مهمان نیز سهم مهمی دارند. همانطور که مجری برنامه مدیریت میکند و به روال برنامه نظم میدهد، ذاکرین محترم نیز در خلق روایتها و اجراها سهیم هستند که این اتفاق برای اولین بار افتاد.
بله، برنامههای دیگری نیز پیشتر بودند، با این تفاوت که پشتِمیزنشینان آنها داوری میکردند. ولی در این برنامه، مداحان در اجرای هر آیتم اثرگذارند و داوران نیز خوانده نمیشوند، بلکه عنوان «ذاکرین» دارند. ترکیب ذاکرین امسال بسیار جامعتر و کاملتر بود و همه سلیقهها و اقشار مذهبی را در بر میگرفت. از حضور پر برکت سادات جلیلالقدر، حاجآقای بنیفاطمه، حاجآقای آقامیری و آقا سیدرضا نریمانی گرفته تا حاج مهدی رسولی و امیر برومند که مخاطب خاص خود را دارند.
از نظر قابهای تصویری هم باید در نظر بگیریم که ما چند قاب اصلی در برنامه «معلی» بیشتر میبینیم. یکی لانگشات یا نمای باز است که عظمت را به رخ بکشد؛ نه لزوماً عظمت یک برنامه تلویزیونی، بلکه هدفی والاتر وجود دارد و میخواهند عظمت و شوری را که برای امام حسین(ع) وجود دارد، نشان دهند. دیگر قاب، کلوزآپ از آدمهای مختلف است که میتواند مجری، مداح یا مردم عادیِ مستمع باشند که این نیز باعث انتقال احساس میشود و مخاطب را درگیر میکند. تدوین برنامه هم یکی از نکات مهم است که ریتم آن نهتنها بر پایه ریتم زمانی، بلکه بر پایه ریتم احساسی نیز باید مدیریت شود تا در انتقال حس به مخاطب بتواند اثرگذار باشد.
اما از نظر محتوایی، این برنامه یک برنامه هویتساز است که برخلاف تصور برخی که فکر میکنند فقط شور حسینی را به تصویر میکشد، در بسیاری از موارد نیز دم از شعور حسینی میزند و از نکات مهم عاشورایی مانند صبر، شهادت، مقاومت و... صحبت میکند تا قابهای این روزهای ایران، مثل تجمعات شبانه، در یک فرم و قالب تلویزیونی به بهترین شکل نشان داده شود.
این مطلب در نبض نگار شماره 33 نشریه نبض دانشگاه صداوسیما منتشر شده است.