فاطمه علینقیان | دانشجوی کارشناسی کارگردانی تلویزیون – دانشگاه صداوسیما
زمان لازم برای مطالعه: 8 دقیقه
پیش از ورود به مصادیق ایرانی، شایسته است این پدیده را در چارچوب اقتصاد سیاسی رسانه صورتبندی کنیم؛ چراکه بازتولید یک سریال، در ذات خود، گونهای سرمایهگذاری مجدد بر دارایی نمادینی است که پیشتر در حافظه جمعی مخاطب رسوب کرده است. آنچه در این فرآیند خرید و فروش میشود، قراردادی ادراکی و از پیش موجود میان تولیدکننده و مخاطب است؛ قراردادی که هزینههای شناختی معرفی اثر تازه را از میان برمیدارد. این نکته در بستر تلویزیون دولتی و شبکه نمایش خانگی ایران، که هر دو با محدودیتهای ساختاری متفاوتی نسبت به بازار آزاد رسانهای مواجهاند، ابعاد ویژه خود را مییابد و باید میان دو صورتبندی متمایز شد. نخست، بازتولید صریح، به معنای بازسازی رسمی و آشکار یک اثر پیشین است؛ همچون آنچه در نسخهبرداری از فرمتهای خارجی مشاهده میشود؛ و دوم، بازتولید ضمنی است؛ یعنی بازگشت ستارگان، ژانرها یا الگوهای روایی موفق گذشته در قالب آثاری با عنوانی تازه، اما اسکلتبندی آشنا.
منطق ریشهای این گرایش را باید در ریسکگریزی نهادی صنعت تولید محتوای نمایشی، جستوجو کرد. بخش قابلتوجهی از سریالهای تازه ساخته شده در بازارهای رسانهای، همان فصل نخست خود ناکام میمانند، و این عدم قطعیت ساختاری است که تولیدکنندگان را به تکیه بر محتوایی سوق میدهد که مخاطب از پیش با شخصیتها و طرح کلی آن آشناست، صرفنظر از اینکه آن را دیده باشد یا نه. این آشنایی پیشین، عملاً هزینه بازاریابی و معرفی اثر را به حداقل میرساند و بازتولید را به گزینهای کمریسک برای مدیران شبکه بدل میکند. هرچند بازسازیها و بازتولیدها تنها سهم کوچکی از کل عرضه محتوای بر اساس فیلمنامه را تشکیل میدهند، اما تقاضایی بهمراتب بیشتر از این سهم اندک ایجاد میکنند. همین عدمتقارن میان عرضه و تقاضاست که این ژانر را از منظر بنگاه اقتصادی رسانه جذاب میسازد، ولو آنکه از منظر تفاوت سلایق و فرهنگ، پیامدهایی نگرانکننده در پی داشته باشد.
در نظام تولید تلویزیونی ایران، که پژوهش مخاطب هنوز به شکلی نظاممند و مستمر نهادینه نشده، بازگشت به الگوهای اثباتشده جایگزینی برای فقدان داده دقیق درباره سلیقه مخاطب فراهم میآورد؛ تهیهکننده بهجای حدسزدن ذائقه آینده، به شواهد ملموس گذشته تکیه میکند و این خود کاهش چشمگیری در عدم قطعیت مخاطبشناسی به همراه دارد. افزون بر این، سازمان یا پلتفرمهایی که حقوق مالکیت یک اثر قدیمی را در اختیار دارند، عملاً با دارایی نیمهفعالی روبهرو هستند که احیای آن میتواند به معنای بازیابی سرمایهای فراموششده باشد؛ در بستر نمایش خانگی ایران، این منطق را میتوان در بازگشت مکرر بازیگران شناختهشده به همان ژانری که پیشتر در آن به اوج شهرت رسیده بودند، مشاهده کرد.
سومین و شاید ظریفترین مزیت، آن است که پژوهشگران رسانه ایرانی بر این نکته تأکید دارند که فرمتهای اقتباسی موفق، آنهایی هستند که با ظرفیتهای داخلی تطبیق داده شده و ایرانیزه میشوند، و همین ایرانیزهشدن است که آنها را برای مخاطب جذاب میسازد. این نکته کلیدی است که موفقیت بازتولید در ایران تابعی از میزان بازسازی معنایی محتوا با مختصات فرهنگی و اجتماعی مخاطب بومی است، نه صرفاً کپیبرداری فنی از ساختار روایی اثر مرجع.
در برابر این مزایا، پارادوکسی ساختاری رخ مینماید که کمتر مورد توجه قرار میگیرد: هرچه اثر پیشین موفقتر بوده باشد، جامعه هوادارانش متعصبتر و انتظاراتش دقیقتر است، و در نتیجه، نسخه بازتولیدشده ناگزیر است همسطح یا برتر از اثر اصلی ظاهر شود؛ وگرنه نارضایتی مخاطب و واکنش منفی نسبت به آن تشدید خواهد شد. به بیان دیگر، موفقیت گذشته، بهجای کاهش ریسک بازتولید، آستانه پذیرش را بالا میبرد و در عمل، ریسک واقعی پروژه را افزایش میدهد؛ پارادوکسی که غریزه معمول ما را وارونه میکند.
بخش قابلتوجهی از شکست بازتولیدها نیز ریشه در محدودیتهای فیزیکی غیرقابلجبران گروه بازیگری اصلی بر میخیزد؛ یعنی در تلویزیون، بازسازی هر مجموعهای که وابستگی شدید به شیمی یک گروه بازیگری خاص داشته باشد، با همین محدودیت دستوپنجه نرم میکند. نقدی جدیتر از منظر جامعهشناسی تولید نیز آن است که این چرخه میتواند به رکود و توقف تلاشهای خلاقانهای بینجامد که در حاشیه صنعت، بدون توجه کافی، در حال نادیده گرفته شدناند؛ هر بازه زمانی پخش یا بودجه تولیدی که به یک بازتولید اختصاص مییابد، به معنای عدم تخصیص همان منابع به ایدهای بکر است.

بحران مخاطب: بازتولید بهمثابه راهبرد بازگشت و ریسکهای آن
طرح این مصادیق بیارتباط با یک واقعیت ساختاری بزرگتر نیست. تلویزیون، در سالهای اخیر، با آنچه میتوان آن را بحران از دسترفتن مخاطب نامید، مواجه شده است؛ چنانکه در برخی سنجشها، پربینندهترین سریال تلویزیونی و پربینندهترین سریال پلتفرمی، هر دو تنها بخشی محدود از کل مخاطب بالقوه را به خود جلب کردهاند و فاصله میان رتبههای نخست تا پنجم در جدول تلویزیونی نیز فوقالعاده اندک است؛ به گونهای که هیچ اثر واحدی دیگر نمیتواند ادعای برتری قاطع داشته باشد. در کنار این رقابت داخلی، رسانه ملی، با وجود حجم عظیمی از نیروی انسانی و بودجه، همچنان در جذب مخاطب، دست بالا را ندارد.
در دل همین بحران است که راهبرد بازتولید معنایی تازه مییابد. تحلیلهای رسانهای صریحاً اشاره میکنند که ذائقه مخاطب، با وجود عرضه انبوه آثار تازه، همچنان درگیر درامهای منسجم و قوی گذشته باقی مانده است؛ تا جایی که شبکهای صرفاً بازپخشکننده آثار قدیمی، با هزینهای به مراتب نازلتر از شبکههای تولیدکننده آثار جدید، توانسته در جذب مخاطب رقابتی جدی ایجاد کند. از این زاویه، بازتولید فصلهای تازه برای برندهای قدیمیتر، تلاشی است برای تصاحب همان جایگاهی که بازپخش صرف اشغال کرده، اما اینبار با ارائه محتوایی بدیع که میتواند هم نسل قدیمیتر را حفظ کند و هم نسل تازهای از مخاطبان را به سمت تلویزیون بکشاند؛ رویکردی که برخی تحلیلهای رسانهای آن را چنین صورتبندی کردهاند: تکیه بر چهرهها و برندهای شناختهشده، در کنار تغییر الگوی پخش، بهعنوان مسیری برای بازگرداندن مخاطبی که آنتن را ترک کرده است.
با اینهمه، همین پیوند میان بحران مخاطب و راهبرد بازتولید، ریسکهایی مضاعف نیز به همراه میآورد که در شرایط عادی بازار رسانه کمتر رخ مینمایند. نخست آنکه وقتی بازتولید پاسخی اضطراری به کاهش مخاطب باشد، فشار زمانی و مدیریتی بر تولیدکنندگان افزایش مییابد و فرصت کافی برای بازنویسی عمیق داستان، که پیشتر آن را شرط اصلی موفقیت دانستیم، از میان میرود. دوم آنکه تکیه صرف بر برند گذشته، بدون تضمین کیفیت اثر تازه، میتواند بهجای بازسازی اعتماد مخاطب، آن را برای بار دوم نیز از دست بدهد؛ بهویژه آنکه مخاطبی که یکبار با نسخه ضعیفتری از خاطره محبوبش مواجه شده، بار دیگر با تردید بیشتری به سراغ اثر مشابه خواهد رفت. سوم، و شاید مهمتر از همه، خطر آن است که تمرکز بر احیای برندهای گذشته، منابع محدود تولید را از سرمایهگذاری بر داستانها و صداهای تازهای منحرف کند که میتوانستند مخاطب نسل جدید را از ابتدا با تلویزیون آشتی دهند؛ و به این ترتیب، راهحلی که قرار بود بحران مخاطب را برطرف کند، خود به تعویقانداختن راهحل بنیادیتر آن بدل شود.
اکنون به یک پرسش محوری میرسیم؛ چه رویکردهایی احتمال موفقیت یک بازتولید را در بستر تلویزیون ایران افزایش میدهد؟ نخستین و شاید مهمترین اصل، حفظ هسته اصلی گروه بازیگری، یا در صورت ناچاری، جبران آگاهانه غیبت آنها، اهمیتی مشابه مییابد؛ چراکه شیمی گروه بازیگری اصلی سرمایهای است که به سختی جایگزینپذیر است، و راهبرد موفق یا حفظ حداکثری این هسته است، یا طراحی آگاهانه شخصیتهای تازه بهگونهای که بهجای رقابت مستقیم با خاطره شخصیتهای پیشین، مکمل آن باشند. در همین راستا، تفکیک روشن میان تداوم داستان و بازسازی کامل نیز تعیینکننده است؛ نظرسنجیها نشان میدهند مخاطب تمایل به مراتب بیشتری به دیدن ادامه داستان اثر پیشین با بازیگران اصلی دارد تا نسخهای که صرفاً پیشفرض کلی داستان را حفظ کرده، اما با بازیگران و بستری تازه بازسازی شده باشد؛ بنابراین، برای تولیدکننده، هرگاه امکان بازگشت به شخصیتهای اصلی وجود داشته باشد، ادامه دادن داستان، راهبردی کم ریسکتر از بازسازی کامل آن است.

بهرهگیری از ظرفیتسنجی پیشین، بهجای حدس بازار، راهبرد دیگری است که نباید نادیده گرفت؛ موفقیت یک اثر در گذشته، دادهای معتبر درباره پتانسیل بازار آن در زمان حال است، اما این داده تنها زمانی کارآمد خواهد بود که تحلیل شود چرا آن اثر موفق بوده، نه صرفاً اینکه موفق بوده است. تفکیک میان موفقیت برخاسته از بازیگر، موفقیت برخاسته از ژانر، و موفقیت برخاسته از زمانبندی اجتماعی پخش، تعیین میکند کدام عنصر باید در بازتولید حفظ شود و کدام عنصر میتواند یا باید کنار گذاشته شود. همچنین، پرهیز از رقابت مستقیم با خاطره از طریق تغییر زاویه روایت، راهکاری است که آثار هوشمندانهتر به آن متوسل میشوند؛ آثاری که بهجای تکرار عین پیرنگ پیشین، زاویه دید را تغییر میدهند یا نسل بعدی شخصیتها را محور قرار میدهند، کمتر در معرض قیاس مستقیم و ناموفق با نسخه اصلی قرار میگیرند؛ زیرا مخاطب آن را همچون امتداد و نه رونوشت درک میکند.
سرانجام، مدیریت زمانبندی بازتولید، متغیری است که اغلب دستکم گرفته میشود. فاصله زمانی میان پایان اثر اصلی و بازتولید آن، ریسکهای متضادی به همراه دارد. فاصله بسیار کوتاه، ریسک قیاس مستقیم و خستگی مخاطب را بالا میبرد و فاصله بسیار طولانی، ریسک از دست رفتن آشنایی نسل جدید مخاطب با اثر مرجع را در پی دارد. توازن میان این دو، اغلب باید حاصل تحلیل ترکیب سنی مخاطب هدف باشد، نه تصمیمی شهودی و آنی.
در نهایت، آنچه از این بررسی بر میآید، آن است که بازتولید سریالها پدیدهای صرفاً هنری نیست، بلکه راهبردی اقتصادی و نهادی برای مدیریت عدم قطعیت در صنعتی پرریسک به شمار میرود. در بستر تلویزیون ایران، این راهبرد با محدودیتها و فرصتهای خاص خود همراه است. موفقیت نهایی یک بازتولید، در نهایت، نه در وفاداری کامل به اثر مرجع، بلکه در توانایی بازتولیدکننده برای تشخیص آن لایهای از اثر پیشین که هنوز با مختصات فرهنگی و اجتماعی امروز مخاطب همخوانی دارد، نهفته است؛ و در بازنویسی آگاهانه سایر لایهها، متناسب با زمانهای تازه.
این مطلب در نبض نگار شماره 33 نشریه نبض دانشگاه صداوسیما منتشر شده است.