فائزه اکبریان | دانشجوی کارشناسی روزنامهنگاری - دانشگاه صداوسیما
زمان لازم برای مطالعه: 4 دقیقه

از دهم اسفندماه سال گذشته و همزمان با انتشار خبر شهادت رهبر انقلاب، تجمعهای مردمی شکل گرفت که باورهای ملی و دینی مردم ایران را به نمایش گذاشت. صداوسیما در آن روزها، با پوشش مستقیم این تجمعها نقش قابلقبولی ایفا کرد. در مواردی نیز این تجمعها بهصورت نسبتاً بیواسطه و با حداقل مداخله و سانسور در قاب رسانه ملی بازتاب یافت. حضور گزارشگران میدانی در میان جمعیت و نمایش حضور خانوادهها، کسبه و نوجوانان با پرچم ایران، توانست تا حدودی حس همبستگی ملی را تقویت کند. همچنین رسانه ملی با برجستهسازی اتحاد میان اقوام مختلف ایرانی، در مقابل فعالیتهای تجزیهطلبانه شبکههای معاند ایستاد.
با این حال، در کنار این اقدامات مثبت، کاستیهایی نیز مشاهده شد. یکی از ایرادهای وارده مربوط به حوزه اقتصادی بود. در این حوزه، مسئله نه فقدان پرداخت رسانهای، بلکه کیفیت و نحوه بازنمایی آن بود. صداوسیما در مقاطعی به موضوعات اقتصادی پرداخت، اما در برخی موارد تصویری ارائه شد که با تجربه ملموس بخشهایی از جامعه فاصله داشت؛ موضوعی که حتی واکنش رئیسجمهور را نیز در پی داشت. بهنظر میرسد کمبود تجربه در مدیریت رسانهای چنین حوزهای، آن هم در فضای جنگی و بحرانی، موجب شد طرح مسائل اقتصادی به شکلی جامع و همراه با پیگیری مستمر راهکارهای کارشناسی صورت نگیرد. تصور اینکه اولویت رسانه صرفاً مدیریت بحران و فضای امنیتی است، باعث بازتاب کمتر دغدغههای جامعه و تضعیف پل ارتباطی تازهساختهشده میان مردم و صداوسیما شد. در نتیجه، مردم برای دریافت اطلاعات اقتصادی به فضای مجازی و شبکههای اجتماعی روی آوردند؛ که اکنون نظارت راحتتر و کمتری بر آن اعمال میشود. از همین رو، ضروری است سردبیران و مدیران شبکهها این تجربه را بهطور جدی بازخوانی کنند. همانگونه که در فاصله میان جنگ دوم و سوم با بررسی نقاط ضعف رسانهای دوره پیشین تلاش شد برای شرایط بعدی آمادگی بیشتری ایجاد شود، اکنون نیز شیوه طرح و پیگیری مسائل اقتصادی در شرایط بحران باید مورد بازنگری قرار گیرد.
در عرصه سیاسی، وحدت ساحات در شرایط بحرانی ضرورت داشت، اما در برخی مقاطع، تریبون رسانه ملی بیش از آنکه محل گفتوگوی تحلیلی و راهحلمحور باشد، به صحنه رقابت و کشمکش دیدگاههای جناحی تبدیل شد و هر جریان بر اساس چارچوب فکری خود نسخهای ارائه میداد؛ وضعیتی که لزوماً به روشنتر شدن مسیر پیشرو برای مخاطب کمک نمیکرد.
این وضعیت، حتی اگر از سر احتیاط شکل گرفته باشد، در بلندمدت میتواند به فاصله مردم با رسانه ملی دامن بزند. صداوسیما برای تقویت اعتماد عمومی، میبایست در چارچوب امنیت ملی، فضای گفتوگوی انتقادی سالم ایجاد کند و پرسشها را به فرصت تحلیل و ارائه راهکار عملی تبدیل نماید. این رویکرد، هم وحدت را حفظ میکند و هم امید به اصلاح را در جامعه زنده نگه میدارد.
افزون بر این مباحث، در حوزه خبررسانی نیز مسئله مهم دیگری قابل طرح است. شاید مهمترین چالش در ارتباط صداوسیما با مردم، مسئله «روایت اول» بود. مردم در آن چهل روز، گاهی اخبار مهم داخلی را ابتدا از برخی رسانههای خارجی دریافت میکردند و صداوسیما با ساعتها یا حتی روزها تأخیر، همان اخبار را بازتاب میداد. در مواردی نیز اخبار، درست پخش نمیشدند و مردم ناچار به پیگیری اخبار از منابع خارجی میشدند. این تأخیر و سکوت که احتمالاً ناشی از احتیاط یا دلایل امنیتی بود، در عمل اعتماد مخاطبان را خدشهدار کرد. باید یادآور شد که اعتماد، سرمایهای شکننده است که گاهی با یک تأخیر یا سکوت ناخواسته، میتواند بهسرعت از بین برود. بنابراین اهمیت روایت اول در فضای رسانهای امروز انکارناپذیر است؛ چرا که هرگونه تأخیر در اطلاعرسانی رسمی میتواند زمینه رجوع مخاطبان به منابع دیگر را فراهم کند و مرجعیت آن رسانه را آرامآرام از بین ببرد. با این حال، اصل بنیادین در چنین شرایطی همچنان حفظ دقت و صحت خبر است، حتی اگر این امر مستلزم صرف زمان بیشتری برای انتشار آن باشد.
در مجموع، صداوسیما در آن چهل روز، در ایجاد وحدت ملی و مقابله با تفرقه، عملکردی قابلقبول و تحسینبرانگیز داشت و گامهای مؤثری برای بازسازی ارتباط با مردم برداشت. اما برای حفظ و ارتقای این سرمایه ارزشمند، همانطور که گفته شد بازنگری در سه حوزه اساسی ضروری است:
نخست، بازگرداندن تحلیلهای اقتصادی و معیشتی به آنتن با رویکردی مستمر و همراه با پیگیری راهکارها، تا مردم احساس کنند رسانه ملی شریک دغدغههای آنان است. دوم، گشودن فضای مناسب برای نقدهای منصفانه و دلسوزانه در چارچوب نظام، تا صدای طیفهای مختلف جامعه شنیده شود و پیوند رسانه با تمام اقشار مستحکمتر شود. سوم، اصلاح فرایندهای خبررسانی برای تبدیلشدن به مرجع اول اخبار و جلوگیری از وابستگی مردم به رسانههای خارجی، تا اعتماد خدشهدارشده بازسازی شود.
اگر صداوسیما بتواند میان امنیت ملی، معیشت، فرهنگ و نقد سازنده، تعادلی هوشمندانه برقرار کند، نه تنها سرمایه اجتماعی آسیبدیده را بازیابی میکند، بلکه شاهد افزایش مخاطبان خود خواهد بود.
این مطلب در نبض پلاس شماره 32 نشریه نبض دانشگاه صداوسیما منتشر شده است.