رضا صیادحصاری | دانشجوی کارشناسی کارگردانی تلویزیون– دانشگاه صداوسیما
زمان لازم برای مطالعه: 7 دقیقه

تلویزیون با توجه به تولید سریالهای تاریخی پرهزینه، سعی بر این داشته که در محتوا خود، به هویت ملی بپردازد و ابعاد اجتماعی، سیاسی و تاریخی هویت ایرانیان را بازنمایی کند. ابعاد هویت ملی، ویژگیهای مشترکی در میان اعضای خود دارد که این ویژگیها نظیر تنوع قومی، زبانی و دینی کشور ایران مشترک است و اعضا هویت خود را با آن میشناسند و خود را از دیگر ملتها متمایز میکند. اعضای ملت ایران نسبت به این ویژگیها و عناصر، احساس دلبستگی عاطفی و تعلق خاطر و پایبندی دارند.
نتایج نشان میدهد، بازنمایی هویت ملی، تحتتاثیر سیاستهای فرهنگی و رسانهای تلویزیون، ساختی ایدئولوژیک پیدا کرده است.
هویت ملی و عناصر آن از راههای مختلفی مانند داستانها، ادبیات، تاریخنویسی، نقاشی، معماری و نظایر آن بازتفسیر و بازنمایی میشود و به دوران و نسلهای بعدی انتقال پیدا میکند.
در عصر کنونی، یکی از مهمترین وسیلههای انتقال پیام، رسانههای جمعی همانند سینما و تلویزیون است.
این پدیدههای مدرن و نوین در ایجاد بازتولید، روایت و بازنمایی هویت ملی تاثیرگذارند. در واقع ارتباطات و رسانههای جمعی هستند که با استفاده از ویژگی «همه جایی بودن»
و «فراگیری» در سطح ملی در ایجاد تصورات و جهانبینی ملی نقش ایفا میکنند و به صورت مستقیم و غیرمستقیم و فراگیر، اطلاعات و آگاهیها، عواطف و احساسات ملی را به مخاطبان منتقل میکنند و از این طریق زندگی روزمره آنان را تحت تاثیر قرار میدهند.
امروزه استفاده از رسانه یک امر طبیعی است، چرا که رسانهها بخش مهمی از زمان و مکان را در زندگی روزمره ما اشغال کرده اند. امروزه میتوان که تاثیر رسانهها را در فرآیند هویتسازی، لذتبخشی و ساختمند شدن زندگی روزمره مشاهده کرد. رسانهها از جمله تلویزیون میتوانند برداشتها و تصاویری از زندگی و سبک خاصی از آن را ترسیم و ترویج کنند و همچنین میتوانند بر ارزش و نگرشهایی که منجر به شکلگیری یک نوع خاص از رفتار یا سبک زندگی مصرفی میشوند، تاثیر بگذارند.
تلویزیون در نقل داستان ملیت و روایت عناصر و مولفهای هویت ملی از اهمیت زیادی برخودار است. یکی از قالبهای تلویزیونی مناسب برای بازنمایی هویت ملی؛ سریالهای تلویزیونی هستند. نقش فیلم و سریالهای تلویزیونی در بازنمایی هویت ملی از جانب محققین زیادی در جهان مورد تاکید و تایید قرار گرفته است.
در ایران، فیلم و سریالسازی تلویزیونی با رویکرد ملی و فرهنگی بعد از ورود تلویزیون در سال ۱۳۳۷شروع شد و این روند تا به امروز نیز ادامه پیدا کرده است.
تلویزیون علاوه بر مستندهای سیاسی، تبلیغاتی و اخبار سراسری، مجموعه تلویزیونی ملی مربوط به سرگذشت مردم ایران را نیز تولید و پخش کرده است.
به همین جهت یکی از مهمترین ژانرهای سریالهای تلویزیون ایران، ژانر تاریخی میباشد.
سریال تاریخی یکی از محبوبترین ژانرهای تلویزیونی در سراسر جهان است که با ترکیب هنر و واقعیت، توانسته به یکی از ژانرهای محبوب و تاثیرگذار در دنیای تلویزیون تبدیل شود و مخاطبان گستردهای را به خود جذب کند.
این گونه سریال اغلب به بازسازی وقایع و شخصیتهای تاریخی پرداخته و تلاش میکند تا با استفاده از قدرت داستانسرایی، جزئیات دورههای مختلف تاریخی را به تصویر بکشد، اما ترکیب هنر و واقعیت همواره با چالشها و محدودیتهایی همراه است که میتواند به تحریف تاریخ منجر شود، به همین دلیل، استفاده از تحقیقات علمی و مشاورههای تاریخی در تولید این سریالها از اهمیت ویژهای برخوردار است. در نهایت، سازندگان سریالهای تاریخی باید تلاش کنند تا تعادلی مناسب بین واقعیت گرایی و جذب مخاطب برقرار کنند و از این طریق به ارائه تصویری دقیق و جذاب از تاریخ بپردازند.
یکی از پرطرفدارترین و همچنین چالش برانگیزترین ژانرهای سینما و سریال، ژانر ترکیبی تاریخی است که بسیار فراگیر شده است. این ژانر به جهات زیرمجموعهای و یا بر مبنای تعریف علمی ژانر تاریخی، به سریالهایی گفته میشود که موضوع تاریخی مبتنی بر حقیقت را روایت میکند و یا اینکه داستانی با پیشینه تاریخی دارد اما مبتنی بر تخیل و ذهنیت است. بر این اساس موضوع میتواند حول محور یک شخص حقیقی یا یک منطقه خاص و یا یک واقعه ثبت شده تاریخی شکل بگیرد.
در زیر مجموعههای این ژانر و یا ترکیب با دیگر ژانرها، مخاطب، شاهد ساختوسازهای فراوان بوده است. برای مثال میتوان ژانر تاریخی را با مضمون بیوگرافیک و زندگینامهای و اقتباس ساخت، یا ژانر تاریخی را با مضمون کمدی درام و یا ژانر دیگری ترکیب کرد.
یکی از مهمترین چالشهایی که سازندگان سریالهای تاریخی با آن مواجه هستند، بازسازی دقیق و صحیح وقایع تاریخی است. تاریخنگاران و محققان تاریخ همواره بر این نکته تاکید دارند که نقل دقیق و صحیح از وقایع تاریخی اهمیت بسیاری دارد.
اما در فرآیند تولید سریالهای تاریخی، این دقت علمی ممکن است به دلایل مختلف تحتتاثیر قرار گیرد. از جمله این دلایل میتوان به محدودیت بودجه، زمان و نیاز به جذب مخاطب اشاره کرد. برای مثال، برخی سریالها به دلیل محدودیت بودجه نمیتوانند به طور کامل دکورها و لباسهای دورههای تاریخی را بازسازی کنند و به همین دلیل از طراحیهای مدرن یا غیر واقعی استفاده میکنند. این موضوع ممکن است منجر به ایجاد تصاویری نادرست از تاریخ شود.
سریالهای تاریخی نه تنها به بازنمایی وقایع گذشته میپردازد، بلکه میتواند تاثیرات عمیقی بر جامعه و فرهنگ معاصر نیز داشته باشد. این سریالها با بازنمایی زندگی و فرهنگهای گذشته، میتواند به تقویت هویت ملی، افزایش آگاهی از تاریخ و حتی ترویج ارزشهای اخلاقی و اجتماعی کمک کند.
مخاطبان سریالهای تاریخی همواره واکنشهای متفاوتی نسبت به نحوه بازنمایی تاریخ در این سریالها نشان میدهند. برخی از مخاطبان به دلیل جذابیتهای داستانی و سینمایی از سریالهای تاریخی لذت میبرند، در حالی که برخی دیگر به دلیل دقت کم تاریخی و تحریفهای موجود، از این سریالها انتقاد میکنند. این تنوع در واکنشها نشاندهنده پیچیدگی موضوع و انتظارهای مختلفی است که از این سریالها وجود دارد. به همین دلیل، سازندگان سریالهای تاریخی باید همواره به بازخوردهای مخاطبان توجه کنند و تلاش کنند تا تعالی میان دقت تاریخی و جذابیتهای هنری برقرار کنند.
نکته بسیار مهم این است که کارگردانها برای ساخت سریالهای تاریخی، باید به مخاطبشناسی عصر حاضر بسیار توجه کنند و بتوانند تاریخ گذشته و قدیم ایران را به درستی برای نسل جدید روایت و بازنمایی کنند و وقایع تاریخی، فرهنگی و سیاسی را به بهترین شکل به تصویر بکشند.
با توجه به اینکه رسانهها در عصر کنونی نقش بسیار مهمی در رواج سبکهای زندگی در جامعه دارند، سریالهای تاریخی میتوانند نقش بسیار مهمی در روایت داستانهای ملی تاریخی و روایت عناصر و مولفههای هویت ملی داشته باشد.
منابع:
1.منتظرقائم, مهدی و سلیمانیان, علی اصغر . (1398). بازنمایی سبک زندگی در سریالهای خانوادگی پربیننده تلویزیون در دهه هفتاد؛ مطالعه موردی سریال پدرسالار. فصلنامه علمی رسانههای دیداری و شنیداری 13(31)، 249-223.
2.ذکایی، محمدسعید؛ و فتحینیا، محمد. (۱۳۹۲). نحوة بازنمایی روابط بیننسلی در سریالهای ایرانی پربیننده. جامعه پژوهی فرهنگی، 10(4)، 29-54.
3.ساعی، منصور. (۱۳۸۸). بازنمایی ابعاد تاریخی و سیاسی هویت ملی در تلویزیون جمهوری اسلامی ایران (مطالعه موردی سریال های تلویزیونی تاریخی درجه الف در سه دهه پس از انقلاب اسلامی ایران). پژوهش سیاست نظری، 7(5)، 113-142.
این مطلب در نبضپلاس شماره 30نشریه نبض دانشگاه صداوسیما (ویژهنامه نوروز 1404) منتشر شده است.