طلیعه وفاییپور | دانشجوی ارشد مدیریت رسانه - دانشگاه صداوسیما
زمان لازم برای مطالعه: 5 دقیقه

چرا دانش برنامهسازی نباید پشت آنتن بماند؟
اگر صداوسیما را فقط یک سازمان تولید و پخش برنامه بدانیم، بخش مهمی از جایگاه راهبردی آن را نادیده گرفتهایم. در اسناد و تعابیر رسمی، از جمله تعابیر عمیق رهبر شهید انقلاب، رسانه ملی صرفاً یک دستگاه اجرایی در حوزه پیام نیست؛ هم «دانشگاه عمومی» برای ارتقای آگاهی و معرفت جامعه است، هم «آوردگاه» مواجهه با تحریف، تفتین و جنگ روایتها، هم پناهگاه زیبایی، هنر و آرامش فرهنگی، و هم «قرارگاه» امید، نشاط، هویت و همبستگی اجتماعی. در سند تحول رسانه ملی نیز این جایگاه با مفاهیمی مانند هویتمحوری، عدالتگستری، روایت پیشرفت، بازنمایی قدرت نرم ایران اسلامی و تقویت نقش قرارگاهی صداوسیما صورتبندی شده است.
از این منظر تجربههای تولید رسانهای در صداوسیما فقط تجربههای فنی یا خاطرههای کاری برنامهسازان نیستند. بخشی از توان سازمان برای ایفای نقش دانشگاهی، آوردگاهی، قرارگاهی، فرهنگی، هنری و تمدنی خود در همین تجربههای انباشته نهفته است؛ تجربههایی درباره شناخت مخاطب، طراحی روایت، مدیریت بحران، اقناع اجتماعی، انتخاب فرم، ساخت اعتماد، تنظیم نسبت پیام و قالب و تبدیل مأموریتهای کلان فرهنگی به برنامههای اثرگذار. اگر این تجربهها در سطح حافظه فردی و روابط شفاهی باقی بمانند، بخشی از قدرت نرم سازمان نیز در سطحی پراکنده، غیررسمی و ناپایدار باقی میماند.
بنابراین مسئله دانش نانوشته برنامهسازان را نباید صرفاً ذیل مستندسازی اداری یا انتقال تجربه فردی فهم کرد. این مسئله به قلب سیاستگذاری رسانهای، مدیریت راهبردی فرهنگ و آینده کارآمدی صداوسیما مربوط است. سازمانی که قرار است در میدان فرهنگ عمومی، جنگ روایتها، هویت ملی، امید اجتماعی و سبک زندگی نقشآفرین باشد، ناگزیر باید از تجربههای تولیدی خود یاد بگیرد و آنها را به دانش قابل تصمیمسازی، آموزش، ارزیابی و بازکاربرد تبدیل کند.
در هر برنامه تلویزیونی لایهای از تصمیمهای حرفهای وجود دارد که مخاطب آن را مستقیم نمیبیند، اما اثرش را احساس میکند. انتخاب زاویه روایت، تشخیص لحن مناسب، تنظیم نسبت پیام و جذابیت، مدیریت گفتوگو، مواجهه با مهمان دشوار، شناخت حساسیتهای فرهنگی، کنترل بحران تولید و فهم اقتضائات مخاطب همه بخشی از دانش تولید رسانهایاند. اینها امور حاشیهای نیستند؛ گاهی همین تصمیمهای کوچک، تفاوت میان یک برنامه اثرگذار و یک برنامه فراموششدنی را رقم میزنند.
بخش مهمی از این دانش در ادبیات مدیریت دانش، «دانش ضمنی» نامیده میشود؛ دانشی تجربهمحور، زمینهمند و دشوار برای ثبت مستقیم. برنامهساز باتجربه گاهی چیزی را میفهمد که در هیچ دستورالعمل رسمی نوشته نشده است. سردبیر حرفهای میداند کدام پرسش گفتوگو را زنده میکند. کارگردان میفهمد کدام تصویر باید بماند. مدیر تولید پیش از آنکه بحران آشکار شود، نشانههای آن را تشخیص میدهد. اینها سرمایهاند؛ اما اگر در سطح تجربه فردی باقی بمانند، به سرمایه پایدار سازمانی تبدیل نمیشوند.
مسئله دقیقاً همینجاست. صداوسیما در طول دههها هزاران برنامه، قالب، موفقیت، شکست، آزمون و خطا را تجربه کرده است. اما آیا این انباشت عظیم تجربه به حافظه سازمانی تبدیل شده است؟ آیا سازمان میداند چرا برخی برنامهها اعتماد مخاطب را جلب کردهاند و برخی دیگر نه؟ چرا بعضی قالبها با فرهنگ عمومی جامعه پیوند خوردهاند و برخی، با وجود هزینه و تبلیغ، ماندگار نشدهاند؟ اگر این تجربهها تحلیل و صورتبندی نشوند، سازمان ممکن است بسیار تولید کند، اما الزاماً از تولید خود یاد نگیرد.
این موضوع برای سیاستگذاری رسانهای اهمیت مستقیم دارد. وقتی در اسناد تحولی و بالادستی از هویتمحوری، عدالتگستری، روایت پیشرفت، سبک زندگی ایرانی ـ اسلامی، مقابله با جنگ روانی و تقویت قدرت نرم سخن گفته میشود، این مفاهیم باید در نهایت به زبان تولید رسانهای ترجمه شوند؛ به زبان قالب، فرم، روایت، لحن، مخاطبشناسی، ارزیابی و تصمیمهای روزمره برنامهسازی. محل این ترجمه دقیقاً همان نقطهای است که تجربه برنامهسازان و سیاستگذاری سازمان باید به هم متصل شوند.
از این زاویه تجربههای تولیدی فقط برای آموزش نیروهای تازهکار نیستند؛ میتوانند به تصمیمسازی مدیران، طراحی قالبهای جدید، اصلاح فرایندهای تولید و تولید سبک بومی برنامهسازی کمک کنند. شکلگیری ژانر رسانهای متناسب با فرهنگ ایرانی ـ اسلامی صرفاً با سفارش اداری یا تقلید از قالبهای جهانی محقق نمیشود. سبک و ژانر زمانی در یک سازمان رسانهای ریشه میدواند که تجربههای موفق و ناموفق تحلیل شوند و به الگوهای قابل تکرار تبدیل گردند. یک برنامه موفق تا زمانی که منطق موفقیتش شناخته نشود، بیشتر یک نمونه منفرد است؛ اما وقتی این منطق استخراج شود، میتواند به قابلیت سازمانی تبدیل شود.
اینجاست که مفهوم «فناوری نرم تولید» اهمیت پیدا میکند. فناوری در رسانه فقط دوربین، استودیو و تجهیزات پخش نیست. بخشی از فناوری رسانهای، نرم است؛ یعنی در قالب روشها، قواعد، راهنماها، مدلهای تصمیم، معیارهای ارزیابی و الگوهای قابل آموزش ظاهر میشود. تبدیل دانش ضمنی برنامهسازان به فناوری نرم تولید یعنی همین: عبور از تجربه پراکنده به دانش قابل انتقال، قابل بازکاربرد و قابل اصلاح.
فرود بحث روشن است، اگر صداوسیما قرار است دانشگاه عمومی، آوردگاه روایتها، قرارگاه امید و هویت، پناهگاه زیبایی و هنر و میدان تولید قدرت نرم باشد، باید فقط برنامه تولید نکند؛ باید از برنامهسازی خود نیز یاد بگیرد. بخشی از آینده راهبردی رسانه ملی شاید در همان تجربههایی نهفته باشد که سالها روی آنتن رفتهاند، اما هنوز به اندازهی کافی به زبان آموزش، سیاستگذاری و فناوری نرم ترجمه نشدهاند.
این یادداشت آغاز بحث دربارهی همین شکاف است، شکاف میان تجربه و راهبرد. در یادداشتهای بعدی میتوان دقیقتر پرسید که دانش نانوشته برنامهسازان چگونه قابل استخراج، اعتبارسنجی و تبدیل به فناوری نرم تولید است؛ و چگونه میتوان این دانش را در خدمت کیفیت، هویت، نوآوری و قدرت نرم رسانه ملی قرار داد.
این مطلب در نبض تحول شماره 32 نشریه نبض دانشگاه صداوسیما منتشر شده است.