طلیعه وفاییپور | دانشجوی ارشد مدیریت رسانه - دانشگاه صداوسیما
زمان لازم برای مطالعه: 10 دقیقه

چگونه تجربه برنامهسازان به حافظه سازمانی، فناوری نرم تولید و تصمیم بهتر تبدیل میشود؟
در یادداشت پیشین نشان داده شد که بخشی از قدرت و ظرفیت راهبردی صداوسیما در تجربههای تولیدی برنامهسازان نهفته است؛ تجربههایی که گاه در تصمیمهای کوچک اما اثرگذار تولید، در انتخاب فرم و روایت، در شناخت مخاطب، در مدیریت بحران و در نسبت میان پیام و جذابیت خود را نشان میدهند. اکنون پرسش اصلی این است: این تجربهها چگونه میتوانند از سطح خاطره فردی و گزارش اداری عبور کنند و به دانشی قابلاستفاده برای سازمان تبدیل شوند؟
پاسخ از یک تمایز مهم آغاز میشود: تجربه داشتن، الزاماً به معنای یادگیری سازمانی نیست. سازمان ممکن است سالها تولید کند، دهها برنامه موفق یا ناموفق داشته باشد، با مخاطبان گوناگون مواجه شود و بحرانهای مختلف را پشت سر بگذارد؛ اما اگر نداند از این مسیر چه آموخته، چرا موفق شده، چرا شکست خورده و کدام بخش از تجربهها قابلیت تکرار دارد، انباشت تجربه به بهبود تصمیمهای آینده منجر نمیشود. در ادبیات یادگیری سازمانی، تجربه زمانی به یادگیری تبدیل میشود که سازمان بتواند میان «آنچه انجام داده» و «آنچه باید تغییر کند» رابطه برقرار کند و از خطاها، موفقیتها و تصمیمهای گذشته فهمی قابلانتقال بسازد.
این مسئله در تولید رسانهای اهمیت بیشتری دارد، زیرا هر برنامه فقط یک محصول نهایی نیست؛ یک فرایند تصمیمگیری است. در طول تولید، دهها تصمیم درباره سوژه، مخاطب، فرم، زمانبندی، مهمان، روایت، منابع، محدودیتها و ملاحظات محتوایی گرفته میشود. برخی از این تصمیمها به موفقیت منجر میشوند و برخی نه. اما پس از پایان برنامه، معمولاً بیش از آنکه «فرایند تصمیمها» بررسی شود، خود محصول، میزان پخش، بازخوردهای کلی یا شاخصهای فوری دیده میشود. در نتیجه، سازمان ممکن است بداند چه برنامهای تولید شده، اما نداند دقیقاً چه دانشی در مسیر تولید آن شکل گرفته است.
برای مثال، اگر یک برنامه توانسته مخاطب جوان را درگیر کند، پرسش سازمانی فقط این نیست که آن برنامه «خوب بود» یا «مخاطب داشت». پرسش مهمتر این است که چه ترکیبی از سوژه، فرم، زبان، ریتم، چهرهها، موقعیت اجتماعی، زمان پخش و شیوه روایت، آن موفقیت را ممکن کرد. همچنین باید پرسید کدام بخش از این موفقیت قابلتکرار است و کدام بخش، وابسته به شرایط خاص همان زمان و همان گروه تولید بوده است. بدون چنین تحلیلی، موفقیتها بیشتر به نمونههای تحسینشده تبدیل میشوند تا الگوهای قابلیادگیری.
در اینجا باید میان سه سطح تفاوت گذاشت: تجربه، خاطره و حافظه سازمانی. تجربه چیزی است که در جریان عمل رخ میدهد. خاطره، روایت فردی افراد از آن تجربه است. اما حافظه سازمانی زمانی شکل میگیرد که تجربهها و خاطرهها از سطح فردی فراتر بروند و در قالبی قابلرجوع، قابلفهم و قابلاستفاده برای دیگران قرار گیرند. والش و آنگسون، دو پژوهشگر حوزه مدیریت و نظریه سازمان، در مقاله شناختهشده خود درباره «حافظه سازمانی» در سال ۱۹۹۱، حافظه سازمانی را سازوکاری میدانند که سازمان از طریق آن، اطلاعات و دانش گذشته را حفظ و در تصمیمهای آینده به کار میگیرد. بنابراین، حافظه سازمانی فقط آرشیو نیست؛ توان بازخوانی گذشته برای تصمیمهای آینده است.
سازوکاری برای گفتوگو درباره تجربه، تحلیل زمینه آن، تشخیص عوامل موفقیت یا شکست و تبدیل آن به دانشی که دیگران هم بتوانند از آن استفاده کنند، نیاز قطعی یادگیری سازمانی است. این سازوکار فقط فنی و فرمی نیست؛ فرهنگی نیز هست. سازمان باید فضایی داشته باشد که در آن گفتوگو درباره خطا، نقد تصمیمها و بازخوانی تجربهها ممکن باشد؛ بدون آنکه هر نقدی به معنای مقصر دانستن افراد تلقی شود. اگر تحلیل تجربه به محاکمه افراد تبدیل شود، کسی تجربه واقعی خود را بیان نمیکند. اما اگر هدف، فهم بهتر فرایند باشد، تجربهها با صداقت بیشتری آشکار میشوند. به همین دلیل، حافظه سازمانی فقط با ایجاد فرم و سامانه ساخته نمیشود؛ با فرهنگ گفتوگو، اعتماد و یادگیری نیز پیوند دارد.
اما حافظه سازمانی، بهتنهایی پایان مسیر نیست. پرسش بعدی این است: اگر تجربهها ثبت، تحلیل و ذخیره شدند، چگونه میتوانند در تولیدهای بعدی اثر بگذارند؟ پاسخ اینجاست که حافظه سازمانی باید به قاعده، روش، الگو و معیار تبدیل شود. سازمان فقط نباید بداند در گذشته چه کرده است؛ باید بتواند از آنچه آموخته، روش بسازد، سبک بسازد، معیار بسازد و امکان تکرار آگاهانه تجربههای موفق را فراهم کند. اینجاست که مفهوم «فناوری نرم تولید» اهمیت پیدا میکند.
فناوری نرم تولید به معنای دوربین، استودیو، سامانه پخش یا تجهیزات سخت نیست. در اینجا فناوری، به معنای توانایی تبدیل ورودی به خروجی مطلوب است؛ اما نه از مسیر ابزار فیزیکی، بلکه از مسیر قواعد، روشها، الگوها، مهارتها و سازوکارهای دانشی. در حوزه رسانه، فناوری نرم تولید میتواند در قالب راهنمای سبک، الگوی روایت، چکلیست تولید، معیار ارزیابی، مدل تصمیم، دستورالعمل مواجهه با بحران، قواعد انتخاب سوژه یا الگوی طراحی برنامه ظاهر شود. به بیان سادهتر، فناوری نرم تولید یعنی تجربهای که از حالت شخصی و پراکنده بیرون آمده و به دانشی قابلآموزش، قابلانتقال و قابلاصلاح تبدیل شده است.
ادبیات مدیریت دانش نیز همین مسیر را توضیح میدهد. نوناکا و تاکهاوچی، دو نظریهپرداز ژاپنی مدیریت دانش، در کتاب اثرگذار خود با عنوان شرکت دانشآفرین در سال ۱۹۹۵، نشان میدهند که سازمانها زمانی میتوانند از دانش افراد بهره ببرند که امکان تبدیل دانش ضمنی به دانش آشکار، ترکیب آن با دانشهای دیگر و بازگشت آن به عمل فراهم شود. بنابراین، مسئله اصلی فقط ثبت تجربه نیست؛ مسئله، صورتبندی تجربه در قالبی است که دیگران بتوانند آن را بفهمند، بیازمایند، اصلاح کنند و در موقعیتهای تازه به کار گیرند.
این مسئله مستقیماً به شکلگیری سبک بومی برنامهسازی و ژانرهای متناسب با فرهنگ ایرانی ـ اسلامی مربوط است. سبک رسانهای با دستور اداری ساخته نمیشود. ژانر بومی نیز صرفاً با انتخاب موضوعات ارزشی یا فاصله گرفتن از نمونههای خارجی به وجود نمیآید. سبک، زمانی در سازمان ریشه میدواند که تجربههای موفق و ناموفق تولید، بهتدریج تحلیل شوند و از دل آنها قواعد نسبتاً پایدار بیرون بیاید. اگر صداوسیما بخواهد در حوزههایی مانند خانواده، کودک و نوجوان، مقاومت، سبک زندگی، روایت پیشرفت، سرگرمی سالم یا گفتوگوی اجتماعی به زبان و سبک متمایز خود برسد، باید از مسیر تبدیل تجربه به فناوری نرم عبور کند.
بدون این تبدیل، سازمان ممکن است بارها برنامههای خوب تولید کند، اما به سبک پایدار نرسد. ممکن است نمونههای موفق داشته باشد، اما نتواند آنها را آموزش دهد. ممکن است تجربههای ارزشمند داشته باشد، اما نتواند آنها را در گروههای دیگر، شبکههای دیگر یا دورههای دیگر بازآفرینی کند. در چنین وضعی، موفقیتها وابسته به افراد و موقعیتها باقی میمانند، نه به توان سازمانی.
در این مسیر، هوش مصنوعی نیز میتواند نقش مهمی داشته باشد؛ البته نه بهعنوان جایگزین برنامهساز، داور خبره یا تصمیمگیر سازمانی. هوش مصنوعی میتواند فرایند تبدیل تجربه به دانش را پشتیبانی کند: گفتارها را به متن تبدیل کند، جلسههای پس از تولید را خلاصه کند، تجربهها را برچسبگذاری کند، تجربههای مشابه را کنار هم قرار دهد، بازخوردهای مخاطبان را دستهبندی کند و حتی پیشنویس اولیهای از قواعد، چکلیستها یا الگوهای تصمیم پیشنهاد دهد. در ادبیات جدید مدیریت دانش نیز تأکید شده که هوش مصنوعی، بهویژه مدلهای زبانی و سامانههای مولد، میتواند بر فرایندهای خلق، ذخیره، انتقال و کاربرد دانش اثر بگذارد؛ اما این اثر هم فرصت دارد و هم چالش.
مسئله مهم آن است که دانش برنامهسازی ماهیتی کاملاً فنی و مکانیکی ندارد. تصمیم رسانهای، بهویژه در سازمانی مانند صداوسیما، با معنا، فرهنگ، حساسیت اجتماعی، سیاست محتوایی، فهم مخاطب و اقتضائات زمانه پیوند دارد. هوش مصنوعی میتواند الگوهای زبانی یا موضوعی را تشخیص دهد، اما نمیتواند بهتنهایی تشخیص دهد که یک تجربه در چه زمینهای معتبر است، کدام قاعده قابلتعمیم است، کدام تصمیم با ملاحظات فرهنگی سازمان سازگار است و کدام پیشنهاد ممکن است در عمل به خطای محتوایی یا سازمانی منجر شود. از همینجا ضرورت همکاری انسان و هوش مصنوعی مطرح میشود؛ جایی که توان پردازشی ماشین با قضاوت، تجربه و فهم زمینهای انسان ترکیب میشود. برای مثال، اگر سامانهای هوشمند از دل چند تجربه تولیدی، قاعدهای مانند «استفاده از روایت شخصی مخاطب باعث افزایش اثرگذاری برنامه میشود» استخراج کند، این قاعده هنوز خام است. باید پرسید: در چه نوع برنامهای؟ برای چه موضوعی؟ در چه شرایط اجتماعی؟ با چه نوع مخاطبی؟ با چه فرم روایی؟ آیا این قاعده در برنامه دینی، خانوادگی، مستند، گفتوگومحور یا سرگرمی به یک شکل عمل میکند؟ پاسخ این پرسشها را نمیتوان فقط از الگوریتم گرفت. اینجاست که داوری انسانی، تجربه حرفهای و گیتهای سازمانی ضرورت پیدا میکنند.
بر همین اساس، جمعبندی این بحث آن است که تبدیل دانش نانوشته برنامهسازان به فناوری نرم تولید، با مستندسازی پراکنده، خاطرهنگاری موردی یا ایجاد یک مخزن ساده اطلاعاتی محقق نمیشود. این تبدیل، نیازمند یک فرایند سازمانی است؛ فرایندی مرحلهمند، داوریشده، دادهمند، بازنگریپذیر و متکی بر خبرگی انسانی. تجربه برنامهسازان زمانی به دارایی سازمانی تبدیل میشود که از مسیر مشخصی عبور کند: شناسایی تجربههای مهم، استخراج دانش، تحلیل و ساختاربندی، قاعدهسازی، اعتبارسنجی، تولید مصنوعات فناوری نرم، کاربست و بازنگری. در این فرایند، همه تجربهها به یک اندازه ارزش راهبردی ندارند. برخی تجربهها صرفاً شخصی یا موقعیتیاند؛ برخی دیگر حامل دانشی هستند که میتواند برای آموزش، تولید، سیاستگذاری یا طراحی قالبهای آینده مفید باشد. بنابراین، نخستین گام، تشخیص تجربههایی است که در آنها مسئلهای حل شده، خطایی تکرارشونده آشکار شده، قالبی موفق شکل گرفته، مخاطبی جذب یا از دست رفته، بحرانی مدیریت شده یا تصمیمی تولیدی اثر مهمی بر کیفیت برنامه گذاشته است.

پس از آن، تجربه باید استخراج و تحلیل شود. استخراج دانش ضمنی با پر کردن چند فرم اداری تفاوت دارد. بسیاری از دانستههای برنامهسازان در قالب مثالها، روایتها، تصمیمهای لحظهای، شکستها، شهودها و قضاوتهای حرفهای ظاهر میشود. به همین دلیل، گفتوگو، مصاحبه، بازخوانی تجربه، تحلیل موردی و جلسههای پس از تولید میتوانند نقش مهمی در آشکار کردن این دانش داشته باشند. سپس باید از روایت خام فاصله گرفت و پرسید: این تجربه دقیقاً چه چیزی به ما میآموزد؟ کدام بخش آن قابلتکرار است؟ کدام بخش وابسته به شرایط خاص بوده است؟ چه قاعدهای از آن به دست میآید؟ و چه الگویی میتواند به گروههای دیگر منتقل شود؟
اما هر قاعدهای که از تجربه استخراج میشود، الزاماً معتبر نیست. تجربهها ممکن است ناقص، شخصی، وابسته به زمینه یا متأثر از برداشت فردی باشند. بنابراین، اعتبارسنجی خبرگانی بخش حیاتی فرایند است. برنامهسازان باتجربه، سردبیران، مدیران تولید، کارشناسان محتوا و ارزیابان حرفهای باید درباره معنا، اعتبار، قابلیت تعمیم و کاربرد تجربهها داوری کنند. در سازمان رسانهای، اعتبار فقط فنی نیست؛ فرهنگی، محتوایی، حرفهای و سازمانی نیز هست.
خروجی این فرایند نیز نباید صرفاً یک متن طولانی یا گزارش آرشیوی باشد. دانش استخراجشده باید به قالبهایی تبدیل شود که قابلاستفاده باشند: راهنمای سبک، چکلیست تولید، روبرک ارزیابی، دستورالعمل اجرایی، الگوی تصمیم، قواعد اگر ـ آنگاه، بسته آموزشی، بانک تجربه یا بانک فناوری نرم. تفاوت اصلی در همینجاست: تجربه، وقتی به فناوری نرم تبدیل میشود که بتواند در عمل دوباره به کار گرفته شود.

نتیجه کلی این است که تجربه برنامهسازان، بهخودیخود دارایی سازمانی نیست؛ ظرفیت تبدیل شدن به دارایی سازمانی را دارد. این ظرفیت زمانی فعال میشود که سازمان برای آن فرایند داشته باشد. اگر تجربهها فقط در ذهن افراد باقی بمانند، با افراد جابهجا میشوند. اگر فقط ثبت شوند، ممکن است در آرشیو بمانند. اما اگر استخراج، تحلیل، اعتبارسنجی و در قالب فناوری نرم تولید بازآفرینی شوند، میتوانند به آموزش، تولید، ارزیابی و تصمیمسازی سازمان کمک کنند.
پس مسئله اصلی، نه کمبود تجربه است و نه صرفاً کمبود سامانه؛ مسئله، بیمسیر بودن تجربه است. تجربه وقتی مسیر نداشته باشد، در ذهن افراد میماند، با جابهجایی آنان پراکنده میشود و در بهترین حالت به توصیههای شفاهی تبدیل میشود. اما وقتی تجربه مسیر پیدا کند، میتواند به حافظه سازمانی بدل شود؛ حافظهای که فقط گذشته را نگه نمیدارد، بلکه کیفیت تصمیمهای آینده را بهتر میکند. و وقتی این حافظه به فناوری نرم تولید تبدیل شود، سازمان فقط از گذشته خود محافظت نمیکند؛ آینده تولید رسانهای خود را نیز آگاهانهتر میسازد.
از این منظر، آینده راهبردی رسانه ملی فقط در تولید برنامه بیشتر، خرید تجهیزات جدید یا تدوین اسناد کلان نیست؛ در توان سازمان برای تبدیل تجربه به دانش، دانش به فناوری نرم و فناوری نرم به تصمیم بهتر نهفته است. تجربه برنامهساز، اگر در فرایند درست قرار گیرد، فقط خاطره حرفهای نیست؛ میتواند به حافظه سازمانی، فناوری نرم تولید و سرمایه راهبردی صداوسیما تبدیل شود.
این مطلب در نبض تحول شماره 33 نشریه نبض دانشگاه صداوسیما منتشر شده است.