حسین احمدی | دانشجوی ارشد مدیریت رسانه – دانشگاه صداوسیما
زمان لازم برای مطالعه: 4 دقیقه

نگاهی به اثر تولیدات اخیر صداوسیما بر فرهنگ و آیینهای حسینی مردم ایران
«ارتباط مستقیم با کربلا برقرار است.» تصویر عوض میشود. گنبد در قاب میآید و برای چند دقیقه، فاصله خانه تا کربلا کوتاهتر میشود. اما کربلا فقط همین صوت و تصویر پخش زنده نیست. در این چند سال اخیر، از «حسینیه معلی» و «روضه خانگی» تا «از سرگذشت»، «چهارگاه» و «من حسین را دوست دارم» و... راههای مختلفی برای رساندن مخاطب به «کربلا» ساخته شده است؛ کربلایی که هم یک تاریخ پرعبرت است، هم یک فرهنگ و مجموعهای از آیینهای غنی، از محرم تا اربعین.
در این تصویر، «همهجا کربلاست»
تلویزیون میتواند یک آیین محلی را در چند دقیقه از محدوده یک شهر یا هیئت بیرون بیاورد و به میلیونها نفر نشان دهد. «حسینیه معلی» یکی از نمونههای روشن این اتفاق است. مداحان، ذاکران و شکلهای مختلف عزاداری در یک قاب سراسری دیده میشوند و بخشی از فرهنگ هیئت که شاید پیش از این برای گروه محدودی آشنا بود، به تجربهای عمومی تبدیل میشود. این قدرت دیدهشدن، یک امتیاز مهم دارد؛ نشاندادن و به رسمیت شناختن تنوع فرهنگ محرم و آیین عزاداری و اقامه عزای حسینی.
اما همینجا یک خطر هم وجود دارد. وقتی چند سبک خاص بارها از قاب ملی تکرار شوند، ممکن است آرامآرام خودشان به معیار تبدیل شوند. یعنی رسانه دیگر فقط آیین را نشان ندهد، بلکه بر تصور مردم از «هیئت مطلوب» و حتی شکل اجرای مراسم هم اثر بگذارد. «معلی» از این جهت نمونه خوبی برای دیدن هر دو سوی ماجراست؛ هم امکان معرفی و تکثیر یک فرهنگ را دارد و هم قدرت الگوسازی.
خانه ما کربلاست
در نقطه مقابل، برنامهای مثل «روضه خانگی» دوربین را از مراسم بزرگ به خانههایی میبرد که بعضی از آنها چند نسل میزبان روضه بودهاند. اینجا دیگر خبری از صحنه بزرگ و تصویر پرشکوه نیست؛ اصل ماجرا حافظه است. همین توجه میتواند بخشی از میراث اقامه عزای حسینی را ثبت کند که معمولاً کمتر دیده میشود؛ سماوری که سالها برای یک مجلس روشن شده، خانهای که نسل به نسل روضهاش را حفظ کرده یا رسمی که شاید با تغییر سبک زندگی در معرض فراموشی باشد.
برنامه «من حسین را دوست دارم» هم زاویه را کمی بیشتر میچرخاند و به پشت صحنه میرود؛ به انتخاب شعر، تمرین، آمادهسازی و آدمهایی که یک مراسم را میسازند. در این نگاه، فرهنگ حسینی فقط چیزی نیست که روی صحنه اتفاق میافتد؛ حاصل مشارکت جمعی آدمهایی است که بسیاری از آنها هیچوقت جلوی دوربین قرار نمیگیرند. گویی تصویری از روح جاری بر آیینهای محرم به مخاطب داده میشود.
راههای رسیدن به کربلا به عدد آدمهاست
اتصال مخاطب به کربلا همیشه از مسیر هیئت و مداحی نمیگذرد. «چهارگاه» و «نسیم آوا» سراغ موسیقی و نغمههای عاشورایی میروند، «مجلس واقعه» تعزیه را به قاب میآورد و «از سرگذشت» از قصه زندگی آدمها برای نزدیکشدن به مفاهیمی مثل انتخاب، وفاداری و فداکاری استفاده میکند.
این تنوع، بهویژه برای نسلی که الزاماً با سخنرانی مستقیم ارتباط نمیگیرد، اهمیت جدی دارد. یک قصه، یک نوحه محلی یا یک روایت مستند گاهی میتواند خیلی بیشتر از یک پیام صریح در ذهن بماند. لازم است که تلویزیون همچنان راههای رسیدن افکار و سلایق گوناگون به کربلا را پیدا کرده و آنها را به تصویر بکشد.

کربلا منتظر ماست
پخش زنده حرمهای مطهر اهلبیت(ع)، بهویژه بینالحرمین، روایت زائران، موکبها و مسیر اربعین، شکل دیگری از همین «ارتباط مستقیم» است. تلویزیون میتواند کربلای امروز را وارد خانه مخاطب کند و تصویری از تجربهای بسازد که بسیاری شاید هنوز آن را از نزدیک ندیده باشند.
اما نگاه دوربین تلویزیون اگر فقط گنبد، جمعیت بزرگ و لحظههای اوج را ببیند، بخشی از واقعیت کربلا بیرون قاب میماند. آدمها، خستگی راه، خدمتهای کوچک، تجربههای شخصی و حتی زندگی معمولی مردمی که میزبان این جمعیت هستند، تصاویری ناب و کمنظیر برای روایت و تثبیت یک فرهنگ ماندگار هستند.
تلویزیون در فرهنگ محرم صرفاً منعکسکننده نیست. انتخاب میکند چه آیینی دیده شود، چه صدایی بلندتر شنیده شود و چه تصویری بیشتر تکرار شود و همین انتخابهاست که میتوانند بر فرهنگ عمومی اثر بگذارند.
تولیدات سالهای اخیر ظرفیت خوبی برای ثبت آیینهای محلی، معرفی هنر عاشورایی، روایت تجربههای شخصی و ایجاد پیوند میان نسل جدید و فرهنگ حسینی دارند. در مقابل، اگر چند قالب پرمخاطب همه قاب را تصاحب کنند، خطر یکنواختشدن تصویری وجود دارد که از محرم ساخته میشود.
شاید بهترین شکل «ارتباط مستقیم با کربلا» این باشد که تلویزیون فقط یک مسیر نشان ندهد؛ از «معلی» تا یک روضه کوچک، از تعزیه تا نوحه محلی، از عاشورای سال ۶۱ تا زائر امروز اربعین. کربلا یک قاب نیست؛ مجموعهای از راههاست که به یک معنا میرسند. آن معنا نیز چیزی نیست جز «کربلاییشدن».
این مطلب در نبض نگار شماره 33 نشریه نبض دانشگاه صداوسیما منتشر شده است.