
انتخاب دوباره «پزشک دهکده» برای پخش از شبکه تماشا، فقط خبر بازگشت یک سریال قدیمی نیست. این انتخاب بخشی از یک الگوی مشخص در برنامهریزی تلویزیون است؛ استفاده از آرشیو برای حفظ ارتباط با مخاطب. در تازهترین نظرسنجی تماشا بیش از ۴۱ هزار نفر شرکت کردند و «پزشک دهکده» با ۵۳ درصد آرا انتخاب شد. حال قرار است این مجموعه تلویزیونی از جمعه 13 شهریور به روی آنتن شبکه تماشا برود. چند هفته قبل نیز بیش از ۲۳ هزار نفر در نظرسنجی دیگری برای انتخاب یک مجموعه شرقی شرکت کرده بودند و «دختر امپراتور» با ۳۳ درصد آرا به آنتن رسید. تکرار این نظرسنجیها نشان میدهد که این موضوع برای صداوسیما جذاب است و از دید این سازمان میتواند برای تعامل با مخاطب مفید باشد.
جایگاه تماشا را نیز باید در کل ساختار شبکههای سیما دید. معاونت سیما شبکههای تلویزیونی را دارای مأموریتهای متفاوت میداند. محسن برمهانی، معاون سیما، پیشتر تأکید کرده بود: «نباید شبکهها را با هم مقایسه کنیم چراکه سه گونه شبکه داریم؛ عمومی، تخصصی و اختصاصی.» در چنین ساختاری، خبر، ورزش، مستند، آموزش، کودک، سرگرمی، فیلم و سریال هرکدام بخشی از نیاز رسانهای مخاطب را پوشش میدهند. تماشا نیز شبکهای تخصصی در حوزه مجموعههای تلویزیونی است. روابط عمومی این شبکه مأموریت آن را «پخش مجموعههای تلویزیونی» و انتخاب سریالهای «جذاب، مفید و متنوع» اعلام کرده است. بنابراین کارکرد تماشا را باید بخشی از تقسیم مأموریت در کل سبد سیما دانست.
در این تقسیم کار، آرشیو فقط متعلق به یک شبکه نیست؛ سرمایه مشترک کل رسانه ملی است. شبکههای عمومی و تخصصی در مناسبتها، ساعات کممخاطب یا باکسهای نمایشی از آثار پیشین استفاده میکنند، اما تماشا این منطق را به هویت اصلی کنداکتور خود نزدیک کرده است. اهمیت این سرمایه سابقهای طولانی در سیاستگذاری صداوسیما دارد. عزتالله ضرغامی، رئیس اسبق سازمان، درباره سیاست گشودن آرشیو گفته بود بازپخش تولیدات قدیمی با «حجم مخاطب خوبی» همراه شده و استفاده از آرشیو «مورد اقبال مردم» قرار گرفته است. این نگاه هنوز نیز مصداق آماری دارد؛ یعنی آرشیو برخلاف تصور اولیه، الزاما محصولی مصرفشده و فاقد ظرفیت جذب نیست.
دادههای تازه نیز قدرت این بخش از تلویزیون را نشان میدهد. در پیمایش مرکز تحلیل اجتماعی متا درباره تیر ۱۴۰۵، پنج عنوان نخست جدول سریالهای پربیننده تلویزیون، همگی آثار بازپخشی بودند؛ «دلدادگان» ۲۸.۵ درصد، «گیلدخت» ۲۶ درصد، «مختارنامه» ۲۵ درصد، «زمانه» ۲۲ درصد و «تانکخورها» ۱۴ درصد مخاطب ثبت کردند. این پیمایش بهتنهایی معیار نهایی سنجش تلویزیون نیست و مرکز تحقیقات صداوسیما نیز درباره روش آن ملاحظاتی مطرح کرده است، اما نتیجه آن یک نشانه مهم دارد: آثار قدیمی هنوز قادرند در بازار شلوغ محتوای تصویری، مخاطب قابل اندازهگیری جذب کنند. محسن شاکرینژاد، رئیس مرکز تحقیقات صداوسیما نیز درباره استقبال از سریالهای بازپخشی گفته است: «این اتفاق مسبوق به سابقه است.»
این ظرفیت زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که اندازه بازار مخاطب تلویزیون را در نظر بگیریم. شاکرینژاد در تازهترین آمار اعلامشده از نظرسنجی میدانی مرکز تحقیقات گفته است ۷۰.۵ درصد افراد بالای ۱۵ سال، مخاطب برنامههای صداوسیما بودهاند. او همچنین اعلام کرده است که مرکز تحقیقات بهصورت مستمر و هر دو هفته یکبار آمار سریالها را بررسی میکند. بنابراین آرشیو در خلأ عمل نمیکند؛ بخشی از رقابت روزانه برای نگهداشت مخاطبی است که میان شبکههای تلویزیونی، پلتفرمها و فضای مجازی امکان انتخاب دارد. در چنین شرایطی، بازگشت یک اثر قدیمی زمانی ارزش رسانهای پیدا میکند که بتواند بخشی از این مخاطب را دوباره به یک زمان و باکس مشخص در آنتن متصل کند.
استفاده از آرشیو البته زمانی مزیت است که به انتخاب، زمانبندی و بازآرایی محتوا متصل باشد. سیدرضا صائمی، منتقد تلویزیون، سالها قبل در بررسی استقبال دوباره از یک سریال ۲۵ ساله، این پرسش را مطرح کرده بود که چرا چنین اثری پس از سالها همچنان مخاطب دارد و پاسخ به آن را برای سریالسازی امروز مهم میدانست. از سوی دیگر، تجربه تلویزیون نشان داده است تکرار بیبرنامه یا پخش مکرر یک اثر در چند شبکه میتواند همین مزیت را فرسوده کند. گزارشهای تحلیلی درباره مدیریت کنداکتور نیز بر همین نکته تأکید کردهاند که ارزش آرشیو نه در تعداد دفعات بازپخش، بلکه در «استفاده درست» از آن است. پس سرمایه آرشیوی زمانی مخاطبساز باقی میماند که انتخاب محتوا بر داده و شناخت رفتار مخاطب استوار باشد.
شبکه تماشا از این منظر میتواند یکی از نمونههای قابل مطالعه سیاست آرشیوی رسانه ملی باشد. پخش مجموعههای قدیمی در کنار سریالهای خارجی تازهتر، ایجاد باکسهای موضوعی و واگذاری بخشی از انتخاب کنداکتور به مخاطب، نشان میدهد آرشیو در این شبکه فقط به معنای تکرار نیست. حتی برنامه «آنچه گذشت» نیز با مأموریت نقد سریالهای ایرانی و خارجی و بررسی دلایل ماندگاری آثار قدیمی راهاندازی شده بود. این اقدامات تلاش برای تبدیل «مخزن آثار گذشته» به یک محصول برنامهریزیشده رسانهای است. موفقیت این سیاست اما با تعداد آثار موجود در آرشیو سنجیده نمیشود؛ معیار اصلی، توانایی آن در ایجاد مراجعه مستمر، رضایت و مشارکت مخاطب است.
تازهترین آمارهای سریالهای تلویزیونی نیز نشان میدهد آثار بازپخشی هنوز قدرت جذب مخاطب دارند. مسئله اصلی برای رسانه ملی در نتیجه «آرشیو داشتن» نیست؛ مسئله صداوسیما ایجاد تعادل بین آرشیو و تولید است. صداوسیما از دههها تولید داخلی و مجموعههای تأمینی برخوردار است. مسئله، مدیریت این سرمایه است: چه اثری، برای چه مخاطبی، در چه زمانی و با چه فاصلهای دوباره به آنتن بازگردد. شبکه تماشا را میتوان یکی از جدیترین آزمونهای این سیاست دانست؛ آزمونی برای اینکه گذشته تلویزیون چگونه میتواند همچنان بخشی از مخاطب امروز را پای آنتن نگه دارد.