نمودارهای مداری و نمودار زبان مدلسازی یکپارچه دو نمونه از زبان تصویری استاندارد هستند که به تسهیل انجام کارها با ترویج قانونمندی، حذف ابهام و استفاده از حمایت ابزار نرمافزاری برای تبادل اطلاعات پیچیده کمک میکنند. درواقع زیستشناسی بااینکه دارای بیشترین حجم اطلاعات نموداری نسبت به اطلاعات نوشتاری است همچنان فاقد نمادهای گرافیکی استاندارد است. سیل اخیر دانش زیستشناسی این نقص را موردتوجه بیشتری قرار داده است. برای نیل به این هدف ما به ارائه سیستم نمادهای گرافیکی زیستشناسی (SBGN) میپردازیم، یکزبان تصویری که توسط جامعه بیوشیمی، طراحان و دانشمندان علوم رایانه فراهمشده است.SBGN شامل سه زبان تکمیلی است: نمودار فرایند، نمودار رابطه موجود و نمودار جریان فعالیت. این سه مورد به دانشمندان این امکان را میدهد که شبکهای از تراکنشهای شیمیایی را درروشی استاندارد و بدون ابهام نشان دهند. ما معتقدیم که SBGN یک نمایش درست و مؤثر، تجسم، ذخیرهسازی، تبادل و استفاده مجدد از اطلاعات را در تمامی انواع دانش زیستشناسی از تنظیم ژن گرفته تا متابولیسم و علائم سلولی را ترویج میکند.

ناپلئون بناپارت میگوید یک طرح خوب بهتر از یک سخنرانی طولانی است. چنین ادعایی مصداق خود را جایی بهتر از تصاویر فنی نشان نخواهد داد. نمودارها در ماهیت ریشه در قوای شناختی ذاتی ما دارند که انسانها از زمانی پیش از نگارههای نیاکانمان در غارها نیز دارای آن بودهاند. جای شگفتی نیست که ما در هر زمینهای که تلاش میکنیم بازهم به سراغ نمودارها میرویم. این قضیه در مورد زبانهای نوشتاری انسان نیز صدق میکند، ارتباط برقرار کردن شامل نگارههایی است که لازمهاش آن است که هم نویسنده و هم خواننده درباره نمادها، قوانین ترتیب قرار گرفتنشان و تفسیر نتایج باهم به توافق رسیده باشند. ایجاد و استفاده گسترده از نمادهای استاندارد به بسیاری از رشتهها امکان داده که پیشرفت کنند. بهسختی میتوان تصور کرد که صنعت الکترونیک امروزی با ابزارهای خودکار و قدرتمندش که بر اساس تصویر طراحیشدهاند فاقد نمادهای استاندارد اولیه در نمودارهای مداری باشد. چنین چیزی در زیستشناسی اهمیتی نداشت. در زیستشناسی برخلاف ماهیت تصویری بیشتر اطلاعات تبادلی، این رشته هم چنان تحت نفوذ نمادهای گرافیکی تک موردی بود که در میان پژوهشگران، انتشارات، کتابها و برنامههای نرمافزاری نقاط اشتراک کمی داشتند. هیچ زبان تصویری استانداردی برای توصیف شبکههای تراکنش بیو شیمیایی، علائم درون ـ و برون سلولی، تنظیم ژنها ـ مفاهیمی که هسته مرکزی پژوهشهای امروزی درزمینه مولکولی، سیستمها و ترکیب زیستی هستند، وجود نداشت. درواقع، نزدیکترین نماد به شکل استاندارد که مدتهای طولانی در بسیاری از نقشههای مسیریابی علائم و متابولیک استفاده میشد، فاقد انسجام بین منابع بود و شامل ابهامات نامطلوبی نیز بود (شکل 1). بهعلاوه این نمایشهای تجربی موجود بااینکه خوشساخت بودند اما مبهم بودند و فقط برای نیازهای خاص مناسب بودند مانند نشان دادن شبکه متابولیک یا مسیرهای علائم یا تنظیم ژنها.
عصر زیستشناسی مولکولی، و اخیراً با ظهور ژنومی و سایر فناوریهای توان ـ بالا منجر به افزایش سرسامآور دادههایی شده است که نیاز به تفسیر دارند. استفاده از نرمافزارها برای کمک به فرمولبندی فرضیهها، طراحی آزمایشها و تفسیر نتایج نیز مطلوب همه است. ما بهعنوان گروهی از جامعه بیوشیمی، طراحان و دانشمندان رایانه که بر روی سیستمهای زیستی کار میکنند معتقدیم که ایجاد نمادهای گرافیکی استاندارد گامی مهم در جهت انتقال صحیح و مؤثر دانش زیستشناسی در بین جوامع مختلف خواهد بود. برای نیل به این منظور ما پروژه SBGN را از سال 2005 باهدف توسعه و استانداردسازی نمادهای گرافیکی نظاممند و روشن برای کاربرد در سیستمهای زیستی و مولکولی آغاز کردیم.
پیشینه تاریخی
نمایش گرافیکی فرایندهای سلولی و بیو شیمیایی در متون بیو شیمی به شصت سال پیش بازمیگردد که نقطه اوجش در نمودارهایی بود که نیکلسون و میکال با دست روی دیوار میکشیدند. آن نگارهها به توصیف فرایندهای تغییر مجموعهای از ورودیها به مجموعهای از خروجیها میپرداختند درواقع نمودارهای فرایند یا انتقال حالت بودند. این سبک از نمودارها در اولین سیستمهای پایگاه دادهای که به شرح شبکههای متابولیک میپرداختند، تقلید شدند.این نمودارهای تقلیدی شاملEMP^6، EcoCyc^7 وKEGG^8 بودند. نمادهای بیشتری نیز در ابزارهای نرمافزاری ویژه بسته به حسن اجراییشان مانند طراحان شبکه و مسیریابی تعریف شدند (برای مثال ، NetBuilder، Patika ،JDesigner، CellDesigner). آن نمادهای گرافیکی استاندارد نبودند و درک آنها بیشتر بر اساس مثالهای مرتبط بادانش موجود از فرایندهای بیوشیمیایی بود. بااینکه نگارههای کلاسیک بهدرستی اطلاعات بیو شیمیایی را منتقل میکردند، زمانی که بحث به ژنوم یا زیست مولکولی میرسید به انواع دیگر نمودارها برای نمایش مسیرهای علائم و اطلاعات غیرمستقیم و ناقص نیاز بود. آن نمودارها بیشتر تقلیدی از نمادهای تجربی استفادهشده توسط زیست شناسان بود که به توصیف روابط بین عناصر یا جریان فعالیت یا تأثیر میپرداختند. بعدازآن فهرستی از تصویر نگارههای استاندارد (جعبه 1) برای نمایش مفاهیم مشخص فراهم شد. تلاشها برای ارائه یک طرح تعریفشده مشخص ابتدا توسط Kurt Kohn با نقشه واکنشهای مولکولیاش (MIM) آغاز شد، که نهتنها به تعریف مجموعهای از نمادها میپرداخت بلکه به تشریح واکنشها و روابط مولکولها نیز میپرداخت. نماد MIM بر سایر پیشنهادهای پژوهشی نیز تأثیر گذاشت. برخی از پژوهشها به ادامه توصیف نمودارهای فرایند پرداختند و این کار را نهتنها با نمادهای استاندارد انجام دادند بلکه دستور زبان ویژه آن را نیز تعریف کردند.
پروژه SBGN
علیرغم محبوبیتی که برخی از کارهای تحقیقاتی فوق داشتند هیچیک از نمادهای استفادهشده فرم استانداردی به خود نگرفتند. بخشی از آن به این دلیل بود که این پژوهشها تا جایی پیش رفتند که نمادی را پیشنهاد داده باشند یا آن را دریک نرمافزار اجرایی کنند. برخی از ما در توسعه سیستمهای زبان نشانهگذاری زیستی (SBML) مشارکت داشتیم، ما در آن پروژه آموختیم که ایجاد یک استاندارد بدون تلاشی روشن و عینی با در نظر داشتن جامعه دانشمندان و نیز اتفاق آرا در میان آنان کاری بس دشوار خواهد بود. ما پروژه SBGN را با این ذهنیت سازماندهی کردیم.
سه زبان SBGN
نهادهای مولکولی دارای ویژگیهای بسیاری هستند که بر تراکنشهای آنها بر سایر موجودهای مولکولی تأثیر میگذارد. تلاش برای نشان دادن تمامی واکنشها و تراکنشها در یک نمودار اغلب بیهوده است و معمولاً تبدیل به آشفتهبازاری خواهد شد. سبکهای مختلف نمادها که در بخشهای فوق ذکر شد تلاشی در جهت کنترل این پیچیدگی بود که بهوسیله نمایش آنچه واقعاً در یک زمینه خاص لازم بود یا آنچه از طریق دیدگاههای خاص سیستم در دسترس بود، انجام شد. هر دیدگاه تنها بر بخشی از معنای کل سیستم تمرکز داشت، که به سبکسنگین کردن قابلیت درک نمودار در برابر تکمیل دانش زیستی میپرداخت.
نمودار فرایند SBGN
نمودار فرایند تمامی فرایندها و تراکنشهای مولکولی که در موجودهای بیو شیمیایی روی میدهد و نیز نتایج آنها را نشان میدهد. این نوع از نمودار چگونگی تبدیل موجودها از یکشکل به شکل دیگر را درنتیجه تأثیرات متفاوت نشان میدهد؛ پس این نوع از نمودار ویژگیهای موقتی رویدادهای مولکولی را در واکنشهای بیوشیمیایی به تصویر میکشند. در این صورت، روشی که در ورای نمودارهای فرایند وجود دارد همانی است که در طرحهای آشنای موجود در کتابها درباره مسیرهای متابولیک وجود داشت. نقطهضعف اصلی نمودارهای فرایند آن است که یک موجود دادهشده چنانچه در حالتهای مختلف وجود داشته باشد باید در همان نمودار بارها نشان داده شود؛ بنابراین نماد به انفجارهای ترکیبی موجودهای ممکن و واکنشهای آن حساس است همانطور که در مسیرهای علائم نیز مسئله همین است.
نمودار رابطه موجود SBGN
نماد SBGN در روابط موجود بیشتر بر تأثیراتی که موجودات بر تغییر شکل یکدیگر دارند تأکید دارد تا خود تغییر شکلها. میتوان تصور کرد که هریک از روابط نشاندهنده یک نتیجه مشخص از آزمایش علمی یا مقاله است. نکات اضافی روی نقشه نشاندهنده دانشی که ما از تأثیر موجودات بر یکدیگر داریم، میباشد. برخلاف نمودار فرایند، که فرایندهای مختلف بر یکدیگر تأثیر داشتند، روابط مستقل هستند و این استقلال اجتناب از انفجارهای ترکیبی اصلی در نمودارهای فرایند است. برعکس نمودارهای فرایند یک موجود دادهشده ممکن است یکبار ظاهر شود. خوانندگان با اولین نگاه تأثیرات محتمل و تراکنشهایی که بر موجود تأثیر میگذارد را درمییابند بدون اینکه مجبور باشند کل نمودار را برای کشف حالتهای مختلفی که یک موجود ممکن است در آن باشد بگردند، یا تمامی لبهها را در جستجوی نقاط اتصال فرایند مربوط جستجو کنند.
نمودار جریان فعالیت SBGN
استراتژیای که برای مواجهه با پیچیدگیهای شبکه بیوشیمیایی یا بادانش کم و یا غیرمستقیم استفاده میشود آن است که به انتخاب خود جزییات فرایندها را نادیده بگیریم و در عوض تأثیر بین موجودات را مستقیماً نشان دهیم نمودارهای جریان فعالیت SBGN به قوسهای تعدیلی این امکان آر میدهد که مستقیماً فعالیتهای مختلف را به هم ربط دهند تا اینکه به نمایش موجودات و فرایندها یا روابطشان را همان گون که ذکر شد بپردازند. در عوض نشان دادن جزییات واکنشهای بیو شیمیایی با نقاط اتصال فرایند و قوسهای مرتبط، نمودارهای جریان فعالیت تنها تأثیرات را نشان میدهند مانند "تحریک " و " بازدارندگی " بین فعالیتهای نشان دادهشده توسط موجودات مولکولی (شکل 2c). برای مثال یک علامت فعالیت پروتئین برون سلولی تراگذاری را " تحریک " میکند (توجه داشته باشید که جریان فعالیت توالی زنجیرهای تأثیرات را حفظ میکند). ازآنجاییکه اکثر نمودارهای مسیریابی علائم در ادبیات فعلی زیستشناسی ضرورتاً نمودارهای جریان فعالیت هستند، ما انتظار داریم که بسیاری از زیست شناسان با این نوع از نمودارها آشنایی داشته باشند.
این مقاله ISI در سال 2009 در نشریه Nature و در مجله بیوتکنولوژی طبیعت، توسط مهندسی و علوم کاربردی منتشر شده و در سایت ای ترجمه جهت دانلود ارائه شده است. در صورت نیاز به دانلود رایگان اصل مقاله انگلیسی و ترجمه آن می توانید به پست دانلود ترجمه مقاله سیستم نمادهای گرافیکی زیست شناسی در سایت ای ترجمه مراجعه نمایید.