چکیده
فضاهای متروک شهری میتوانند به عنصری ارزشمند و کارآمد در فضاهای سبز شهری مبدل گردند: فضاهای بایر از لحاظ محیطی متنوع بوده و وضعیت غیر کنترل آنها میتواند فعالیتهای نوآورانه را تحریک کرده و طیف گستردهای از کاربران را به سوی خود جذب کند. با توجه به استفاده از زمینهای متروک در تالین ، استونی ، این مقاله به دنبال ارزیابی و بررسی اینگونه فضاها و تاثیر مداخلات طراحی کوچک مقیاس، به اصطلاح"طب سوزنی شهری" بر آنها میباشد. در این مطالعه از روش مشاهدات میدانی و بررسی الگوی رفتاری برای مقایسهی نحوهی واکنش کاربران قبل و پیش از مداخلات جزئی استفاده شده است. باوجود استفادههای گشترده در پیش از این این اقدامات، اما پس از آن شاهد افزایش چشمگیر کاربری و همچنین تفاوت الگوی رفتاری کاربران با توجه به ویژگیهای محیطی به چشم میخورد. با توجه به این مطالعه، انجام مداخلات کوچک میتواند تاثیر به سزایی در میزان استقبال بانوان و افراد سالمند داشته و سبب افزایش تعداد بازدید کلی و وقوع فعالیتهای پرتحرک در مجموعه میشود. این تحقیق نشان میدهد که مداخلات کوچک و موقت میتواند تاثیرات قابل توجهی به همراه داشتهباشد.

معرفی:
در مواجهه با زمینهای متروک احساسات و عقاید مختلفی وجود دارد. برخی معتقدند که این زمینها چهرهای زشت و نامسانب دارند(آرماسترانگ ، 2006) و بایستی پاکسازی و از نو ساخته شود. از سویی دیگر، چهره و شخصیت مخروهی آن میتواند نشانی از غیاب حضور گذشته بوده و چون کتابی داستانهای متعددی در دل داشتهباشد(ادنسور ، 2008)، یا به عنوان محیطی غنی حس بداههگویی را در فرد زنده کند(ادنسور،2008؛ فرانک و استیونز ،2007؛ انت و همکاران،2013). این سوال که بازخوردهای متفاوت مردم و دید آنها نسبت به ارزشهای موجود در اینگونه فضاها تنها در زمان اعطای کاربریهای تازه به آنها(فضاها) مطرح گشته اما در مستندسازی جامع این فضاها و تکامل آنها در طول زمان مورد بی توجهی قرار میگیرد.
هدف اصلی این مقاله آن است تا علاوه بر تاکید بر ارزشهای وجودی فضاهای متروک شهری، به معرفی زمین بایر در شهر تالین در کشور استونی بپردازد تا تاثیر مداخلات جزئی در چنین فضاها و برالگوی رفتاری کاربران آنها روشن گردد. این فضاهای متروک بدون آنکه نیازی به ساخت پارک یا زمین بازی داشتهباشند میتوانند به عنوان فضای عمومی شهری جذاب و یا فضایی سبز عمل کند. این مقاله به مقایسهی الگوی رفتاری کاربران قبل و بعد از انجام مداخلات جزئی میپردازد تا به تاثیر گسترده چنین تغییرات کوچکی بر قابلیت استفاده از این فضاها پی برد.
استفاده از ابزار مشاهداتی در فهم رابطه محیطی-رفتاری:
تاکنون مطالعات زیادی با هدف بررسی جنبههای مختلف رابطهی رفتاری-محیطی صورت گرفتهاست، از جمله تاثیر محیط بر رفتار کودکان (کیتا ، 2002، 2003)، تاثیر نثبت محیط طبیعی بر سلامت روان کودکان (روآ ، 2008؛ روآ و آسپینال ، 2011)، استفادهی نوجوانان از فضاهای عمومی شهر(تراولو ، 2004، 2007)و نقش عناصر پارکهای عمومی در درک فضایی افراد و گروهها (گلیسنیک و وارد تامپسون، 2010) که تمامی آنها بر رابطهی بازخورد احساسی افراد در مواجه با منظرتاکید میکند که گیبسون از آن تحت، فضای تاثیرگذار یاد میکند.
طب سوزنی شهری:
این مقاله به بررسی فضایی متروک پرداخته تا بتواند چگونگی واکنش مردم به تغییرات جزئی مکانی را توضیح دهد. پیش از این آزمایش، فرضیهای مطرح شد که تاثیر مداخلات جزئی فضایی بر کاربران را قابلتوجه و گسترده میپنداشت. این فرضبه بر مینای ایدهی طب سوزنی شهری مطرح شده بود. طب سوزنی شهری، استراتژی تجربی است که تا کنون در نمونههای متعدد نوسازی شهری (چون نیو اورلینز، تیجوانا، کوریتیبا، تایپه)(کروز، 2005؛ لاندری،2005؛ کاساگرند،2010؛ هاریسون،2013) و موضوعات مختلفی از جمله برنامهریزی حمل و نقل شهری (استوپار و ساوکیک،2009)، نوسازی فضاهای بومی شهری(کاساگرند،2010)، بازسازی پس از سانحه، توانبخشی معماری عشایر و ... مورد استفاده قرار گرفته است. با وجود استفادهی متعدد از این استراتژی در پروژههای اجرایی اما تا کنون از سوی فضای آکادمیک و تحصیلی توجهای به آن نشدهاست.
اهداف و موضوعات تحقیق
این تحقیق شامل اقدامات میدانی و تجزیه و تحلیل دادهها است که خروجی آن میتواند به راحتی در برنامه ریزی و طراحی شهری مورد استفاده قرار گیرد؛ تا بتوان به فهم جامعی از نحوهی ارتباط متقابل الگوی رفتاری کاربر با ویژگیهای مکان و چگونگی تغییر آن(الگوی رفتاری) بر اثر تغییر ویژگیهای فضایی و فیزیکی مکان دست یافت.
این تحقیق به دنبال آن است که بتواند به سوالات زیر پاسخ دهد: اولا، کاربران به کدام فعالیتها در فضایی سبز شهری و غیرقابل کنترل مشغول میباشند؟ دوما، مداخلات جزئی در طراحی تا چه میزان می تواند بر انتخابهای عملکردی فضایی کاربران تاثیر بگذارد؟
امکانات و روشها
انتخاب سایت
سایت مطالعه، محدودهای نسبتا کوچک با مساحت تقریبی 5 هکتار است که با مرزهای طبیعی محصور شدهاست. این محدوده فضای شهری خصوصیست که امروزه به طور عمومی مورد استفاده قرار گرفتهاست و با اینکه نه عملکرد گذشتهی خود را حفظ کرده و نه امروزه عملکردی ثابت دارد، اما با رویکرد اقدامات توسعه در آینده حفظ شدهاست.
روش
این مطالعه، الگوهای رفتاری به دست آمده از بررسی الگوهای استفاده و ویژگیهای محیطی را نشان داده و به بررسی رفتار کاربران یک محوطه را در بازههای زمانی متفاوت میپردازد.
روش تحقیق شامل: جمعآوری اطلاعات زمینه (بوم و بستر) و مطالعهی سایت پیرامون برای انجام آزمایشات، بررسی الگوهای رفتاری قبل و بعد از این اقدامات به جهت تحلیل و تجزیه میباشد. علاوه بر این یادداشتها و تصاویر مرتبط با ویژگیهای سایت برای انجام مطالعات اولیه گردآوری شد. روش بررسی الگوهای رفتاری در سال 2010 انجام شد و در سال 2011 تکرار گردید تا تفاوتهای شرایط قبل و بعد از انجام مداخلات روشن گردد.
آمادهسازی برای مطالعات میدانی
نقشههای پایه با سادهسازی خروجیهای پایگاه دیجیتال، به منظور تاکید بر عناصر مربوطه و حذف شاخصههای غیر ضروری که تنها ضبط مشاهدات را پیچیده میکند، به دست میآید. بندرگاه ماهیگیری به عنوان زمینی بایر، به صورت محدودهای خالی بر نقشهها و پلانهای موجود مشخص شدهاست، از این رو، خروجیهای پایگاه تصاویر موازی (ارتوفوتو[1]) در کنار پایگاه نقشههای اینرتنتی(Web Map Server of the Esto-nian Land Board (Maa-amet).) مورد استفاده قرار گرفتند. نقشهی پایه به صورت سیاهسفید و در برگ a4و در مقیاس متناسب با کاغذ (fit to paper) چاپ شد و ویژگیهای زمین(مصالح، آب، پوشش گیاهی) و محل قرارگیری عناصر شاخص آن را نشان میدهند.
فرآیند گردآوری داده:
فرآیند و مراحل گردآوری داده در مدت دو سال، از ماه جولای[1]سال 2010 و جولای سال 2011 صورت گرفت. فصل گرم در کشور استونی از ماه می[2]آغاز میشود، معمولا در پایان ماه آپریل[3]دمای هوا به بیش از حد معمول میرسد. در این هنگام، رستورانها و کافهها تراسهای بیرونی خود را آماده ساخته تا مردم در فضای آزاد بنشینند. دمای بیشینهی هوا در تابستان به 35 درجه میرسد، اما در اواسط ماه سپتامر[4]هوا خنک شده و فضای آزاد دیگر کاربردی ندارد. آب و هوای استون همچنین دارای پاییزی نسبتا طولانی با بارندگی شدید و دمای پایین است. در زمستان درجه حرارت این منطقه تا 25 درجه سانتیگراد کاهش یافته و بارش برف منظره و قابلیت استفاده از این محدوده را تغییر میدهد. در نتیجه این مطالعه بر گرمترین محدودهی سال که مردم بیشتر وقت خود را در خارج از منزل میگذرانند، تمرکز کردهاست.
آمادهسازی و تحلیل داده:
با استفاده از نرمافزار فوتوشاپ (یا هر نرمافزار دیگری که بتواند دادهها را به صورت گرافیکی لایهبندی کند) نقشههای پایه حاوی خلاصهای از اطلاعات میدانی تهیه شدند. جنسیت و سن افراد با رنگگذاری مشخص شد، در واقع میتوان گفت که هر لایه، حاوی اطلاعات طبقهبندیشده مربوط به افراد با ردهی سنی و جنسیت مشخص و در رابطه با یک مطالعهی میدانی میباشد. همچنین میتوان برای مقایسه و بررسی این لایههای اطلاعاتی را با یکدیگر ترکیب کرد، به عنوان مثال مقایسهی میزان اشغال (سکونت) منطقه قبل و بعد از مداخلات صورتگرفته در سال 2011 و یا تفاوت نسبت مردان و زنان. نمونهها برای توصیف و تحلیل رابطهی موجود بین ویژگیهای محیطی و رفتار کاربران استخراج شدند.
نتایج:
نتایج به صورت لایههای همپوشان از پروتکلهای اطلاعاتی نمایش داده میشوند. ترکیب لایههای اطلاعاتی کاربران در برابر ویژگیهای خاص سایت(محوطه) برای اثبات رابطهی متقابل آنها استفاده میگردد. در نمونههای دیگر، تنها خطوط سایت که مکان قرارگیری کاربران و یا ماهیت فعالیتهای صورتگرفته حائز اهمیت ویژهای است، مشخص میشوند. این پروتکلها برای تمرکز بر وضعیت قبل و بعد از مداخلات طراحی با یکدیگر ترکیب شده و یا بر اساس مولفههای (سن، جنسیت، نوع فعالیت) تقسیم شدهاند و در نهایت به جهت مقایسهی گروههای مختلف، با مولفههایی از پروتکلهای دیگر ترکیب میشوند.
الگوی کاربر در سال 2010:
این نمونه از روزی گرم در تابستان استخراج شده که الگوی استفاده قبل از انجام مداحلات را نشان میدهد (به شکل شمارهی 6 مراجعه شود). یک قسمت مربوط به روز 21 جولای نشان میدهد که ساکنین محوطه از ساعت 3:30 الی 3:50 بعدازظهر در زیر آسمان صاف با بادی ملایم قرار داشتند.
الگوی کاربران در سال 2011:
تراکم جمعیت در ساحل شنی و مسیرهای منتهی به آن بسیار بالاست و تعدادی افراد نیز در آب مشغول به شنا هستند. تمامی افراد در این گردشگاه در خطوط روشنی قرار گرفتهاند. از پوششهای گیاهی اطراف مسیرها بهره برده نمیشود و بوتههای آن محدوده نیز از بین رفتهاند. تنها قسمتی از چمنزار در کنار جریان آب برای نشستن استفاده میگردد.
تفاوتهای وضع گذشته با وضع موجود:
با مقایسهی 10 نقشهی وضعیت در بازهی زمانی تابستان 2010 و 2011، تاثیر مداخلات طراحی صورتگرفته روشن میشود. نقشههای وضع گذشته و وضع موجود (به شکل شماره 9 مراجعه شود)تاثیر به سزای این مداخلات را در رابطه با پایتخت رویدادهای فرهنگی نشان میدهد. با توجه به 10 نقشهی ترکیبی از سال 2010، بخش مرکزی ساحلی متراکمترین بخش است(به شکل شماره 9 مراجعه شود). این نکته حائز اهمیت است که ساحل شنی بیشترین استفاده را نداشته و مردم سنگریزههای بزرگتری را ترجیح میدهند. در سال 2011 گردشگاه موقت در اولویت قرار داشت. این مسیر در سال 2010 نیز وجود داشت اما به دلیل پوشیدگی سطح آن با ماسهی ضخیم، رفتوآمد را مشکل ساخته بود. همچنین این مسیر در پشت حصارهای واحدهای مسکونی در همسایگی و یا ساختمانهای صنعتی و بوتهها پنهان شده بود. در سال 2011، با احداث این مسیر گردشگری به پوشش گیاهی آن نیز توجه شد که در نتیجه، جمعیت زیادی به آن روی آوردند.
تنوع جنسیت و سن گروههای کاربر:
تمامی مداخلات جزئی در سال 2011 موجب محبوبیت و قابلیت استفادهی هرچه بیشتر این محوطه در میان زنان شده به طوریکه آمار کاربران بانوان در این بازهی زمانی 2.2 برابر شده است.(144 نفر در سال 2010، شکل شماره 10a، و 317 نفر در سال 2011، شکل شماره 10b). ساحل جدید بیشترین تراکم را داشته (به شکل شمارهی 10bمراجعه شود)، درحالیکه گروهی از کاربران از ورودی جنوبی به سمت ساحل بر نقشهی کاربران زن نیز دیده میشوند.
مشارکت کاربران در فضایی غیرقابل کنترل:
با نگاهی کلی میتوان گفت که این بندر ماهیگیری به عنوان فضایی حیاتی عمل میکند. کوپر مارکوس و همکاران، ادعا میکنند که پارکهای سنتی سازمانیافته در مقایسه با فضاهای سبز متمرکز بر تنوع فضایی، زیستمحیطی(و همچنین اجتماعی) به نیازهای برخی گروههای اجتماع پاسخ نمیدهد. آنها بر این موضوع تاکید دارند که هر بافت و محلهای به فضای عمومی انعطافپذیر و بستری برای وقوع فعالیتهای خاص چون ، مانند زندگی فعال در خیابان، وجود شبکه های اجتماعی یا حتی شستن و نمایش خودروها، نیاز دارد. علاوه بر این آنها هشدار میدهند که چنین فعالیتهای نباید "طراحی شوند"، بلکه بایستی تنها مورد تشویق قرار گیرند(کوپر مارکوس و دیگران، 1998، صفحه 86).
جنبههای جنسیتی طب سوزنی:
تغییرات جزئی طراحی که در سال 2011 صورت گرفتهاست، تاثیر قابل توجهی بر رفتار کاربران داشته است. ماهیت فعالیتها پس از انجام این مداخلات تغییر یافته است و کاربران به نسبت یک سال گذشته فعالتر شدهاند، به میزان 1.9 برابر در مردان و 4.7 برابر در میان بانوان افزایش داشتهاست(به شکل شماره 16 و 17 مراجعه شود). این درحالیست که مجموع کاربران دائم(فعالیتهای فعال برای دو گروه زن و مرد ترکیب شدهاست) ثابت مانده که این آمار 221 نفر در سال 2010 و 258 نفر در سال 2011 را نشان میدهد. عناصر به کار رفته در گردشگاه، مردان را به سمت فعالیتهای پویا و پرتحرک که تاثیر به سزایی بر سلامتی آنها داشته، ترغیب کردهاست.(دویدن، دوچرخهسواری، به شکل 12مراجعه گردد). فقدان فعالیتهای بدنی یکی از اصلیترین علل بیماریهای قلبی-عروقی است که بیشترین آمار مرگ به علت این بیماری در جهان متعلق به کشور استونی است(وایت و هالمس، 2006). در حالیکه آمر فعالیتهای پرتحرک و منفعل در میان بانوان افزایش یافته، آمار فعالیتهای منفعل در میان مردان کاهش یافتهاست(به شکل شماره 12 و 13 مراجعه شود).
نتیجهگیری:
متروک شدن شهری یکی از مشکلات کلیدی معماری، شهرسازی و برنامه ریزی معاصر است. مناظر در دوران پس از صنعتی شدن، پس از جنگ و پس از فروپاشی شوروی با آرایش جدید و با تغییر در بسیاری از جوانب تغییر داده شدند: بازه ای از ساختارهای موجود میان افزا با کارکردهای جدید تا از بین بردن تمام ساختارهای موجود و خاطرات آن و جایگزین نمودن این ساختارها با ساختارهای جدید.
سایت های متروک شهری می تواند مناظری جذاب و باارزش برای طیف متفاوتی از استفاده کنندگان باشد- کودکان، میانسالان، مادران جوان، ساکنان همسایگی و افراد بی خانان تنها تعدادی از گروه های استفاده کننده است. نتایج مطالعه نمونه موردی که در این جا ارائه شده است نشان دهنده ی ارزش سایت علی رغم وضعیت متروک آن است و پاسخ اولین سوال که در ابندای مقاله مطرح شد، درباره ی طیف فعالیتهایی که در یک فضای سبز غیر قابل کنترل رخ می دهد.
سایت بندرگاه ماهیگیری یک فضای سبز مرکزی با ارزش های بازآفرینی بسیار است: پوشش کیاهی، سکوت و آرامش محیط و نزدیکی به دریا برخی از این ارزش هاست. به نظر می رسد قرار دادن تعداد اندکی تجهیزات مانند نیمکت، کابین و پاکسازی بسیار جزیی محیط از بیابان به افزایش تعداد استفاده کنندگان به طرز قابل توجهی منجر خواهد شد. بنابراین ممکن است عنوان شود که مداخلات فضایی در درمان شهری هر دو موضوع زمانی که مردم در محیط های باز می گذرانند و همچنین تنوع فعالیتهایی که در هنگام حضور در فضای بیرونی انجام میدهند را افزایش داده است.
آزمایش درمان شهری به نظر می آید تاثیرات بسیار قابل توجهی را در مداخلات جزیی نشان می دهد. یکی از اهداف رویدادهای پایتخت فرهنگی سال 2011 این بود که توجه ات را به سواحل دریا جلب نماید- موضوعی که در شهرهای دیگری نیز در برنامه های توسعه ی شهری مورد توجه قرار گرفته است. در این نمونه ، پروژه های کوچک ، رویدادها و اینستالیشن ها فراتر از صرفا یک تاثیر نقطه ای رفتند. تاثیر بر روی "نقاط فشار" به تمرکز بیشتر بر روی مشکلات موجود در آبشار تالین از جمله مالکیت زمین ، برنامه های توسعه ی مجدد متناقض، سایت ها و ساختمان های رها شده و میراث صنعتی منجر شد. مردم، شهروندان و توریستها، اکنون بسیار نسبت به استقرارها در کیلومتر فرهنگ ( موزه ی ماری تایم، خانه ی طراحی استونی، رویداد های پاپ-آپ در ساختمان هاو سایتهای قدیمی صنعتی و غیره) و همچنین با مشکلات بزرگتر و فرآیندهای مرتبط با آبشار آگاه هستند: به عنوان شاهدی برای این گفته اخیر میتوان از عمومیت قدم زدن موقت در میان استفاده کنندگان روزانه نام برد. بنابراین تاثیر "طب سوزنی" بسیار اساسی بوده است.
این یکی از پاسخ ها به سوال دوم درباره ی تاثیرات ممکن مداخله بر روی انتخاب های از پیش موجود استفاده کنندگان است. یافته ها نشان دهنده ی ارتباط بین فعالیت استفاده کنندگان و ویژگیهای فضا و محرک به عنوان مخالف تاثیرات ترس از فضای غیر قابل کنترل است. در حالی که به صورت عمومی تصور می شود که طراحان نسبت به استفاده کنندگان فضاهای باز غیر قابل کنترل را دارای رتبه ی بالاتری میدانند. مثال بالا نشان می دهد که استفاده کنندگان در حقیقت فضای سبزی را که متفاوت از یک پارک متداول است بیشتر مورد توجه قرار می دهند. به عنوان فضاهای سبز شهری هدف باید بهبود وضعیت جسمی و روانی همه باشد. این پارک غیر رسمی در حال حاضر مقصد بسیاری از ساکنان همسایگی است. این جنبه ی با ارزشی است که در هنگام برنامه ریزی توسعه مجدد زمین های بایر شهری یا هر فضای سبز باید مورد توجه قرار گیرد. آشنایی و عکس العمل مستقیم اسفاده کنندگان منبعی ارزشمند برای فرآیند برنامه ریزی است. اهمیت دانش و تجربه ی محلی و همینطور نیاز به درنظر گرفتن این فاکتورها در حال افزایش است. این موضوع " باعث افزایش فشار بر روی برنامه ریزان برای یافتن راهی برای ترکیب تجربه ی خود با دانش زمینه که تنها در اختیار ساکنین است" میشود. " برای به وجود آوردن محیطی کاملا مرتبط، به صورت اجتماعی اختصاصی و قدرتمند " عکس العمل مستقیم استفاده کنندگان در سایت بندر ماهیگیری به تغییرات کوچک فضایی می تواند برای نشان دهد که در برخی موارد کمترین مداخلات ممکن و نظم جدید می تواند کیفیت را افزایش داده و از این رو قابل استفاده بودن فضا را بهبود بخشد. چیدمان عملکردی واقعی و محیط منبعی اساسی برای انگیزه بخشی و نمونه هستند.
این مقاله ISI در سال 2014 در نشریه الزویر و در مجله جنگلداری شهری و سبزسازی شهری، توسط دانشگاه علوم زیستی استونی منتشر شده و در سایت ای ترجمه جهت دانلود ارائه شده است. در صورت نیاز به دانلود رایگان اصل مقاله انگلیسی و ترجمه آن می توانید به پست دانلود ترجمه مقاله تاثیر مداخلات طراحی در مقیاس کوچک بر الگوی رفتاری کاربران در زمین های شهری بایر در سایت ای ترجمه مراجعه نمایید.