تو هم می‌ترسی؟ (بررسی انیمیشن اژدهای پدرم)

(این متن داستان فیلم را لو می دهد)

انیمیشن اژدهای پدرم، بر اساس رمانی با همین نام، ساخته ی استودیو ایرلندی کارتون سالون که به سبک بصری خاص خود شهرت دارد، بار دیگر این جمله معروف نیل گیمن در کتاب کورالاین را به ما یادآوری می کند: معنی شجاعت این نیست که نترسی. شجاعت یعنی بترسی، خیلی بترسی، بدجوری بترسی، ولی بازم کار درست رو انجام بدی.

این فیلم داستان شخصیت هایی را روایت می کند که همه در ترس زندگی می کنند. مثل همه ما؛ البته که برخورد آن ها با این ترس های عمیق متفاوت است، باز هم مثل همه ما.

شروع ماجرا

داستان فیلم درمورد مقطع زمانی سختی در زندگی پسربچه ای به نام المر است. این خاطره از زبان دختر المر در زمانی نامعلوم در آینده روایت می شود. دختر، قصه پدرش را با این جملات آغاز می کند: پدر من خیلی وقت پیش به دنیا اومده ولی اونم مثل همه بچه های دیگه ست؛ با زانوهای احتمالا زخمی و رویاهای غیرممکن.

در همین حال ما پدر را در دوران کودکی می بینیم که درحال پیدا کردن اجناس مورد نیاز مشتریان در مغازه مادرش است. همه چیز برای یک زندگی شاد و بی دغدغه آماده است. المر و مادرش در کنار هم به خوبی به کار های مغازه کوچکشان رسیدگی می کنند و مردم آن شهر کوچک و سبز همه از وجود این مغازه در شهرشان خرسندند.

اما همانطور که مطلعیم، اوضاع همیشه یکسان نیست. بالا آید سیاهی یک روز. بله. آن روز فرا رسید. مردم شهر به مرور مهاجرت کردند و دیگر کسی نماند که از این مادر و پسر چیزی بخرد. دلا، مادر المر که گلشیفته فراهانی صدا پیشگی او را به شایستگی برعهده داشته است، تصمیم می گیرد تا با پسرش به شهری دیگر نقل مکان کنند. آن ها به شهری شلوغ رفته و خانه ای نه چندان مجلل اجاره می کنند. المر و دلا عهد می بندند تا با جمع کردن پول در قلک، بتوانند دوباره مغازه ای باز کنند و زندگی زیبای خود را در این شهر جدید احیا کنند.

زمانی که شرایط مالی این خانواده دونفره سخت تر می شود، مادر ناچار است پول های داخل قلک، و در نتیجه تنها ذخیره ی امید المر برای احیای زندگی سابق را صرف مخارج روزمره کند. پس از کشمکش بسیار و دعواهای لفظی، المر گربه ای که به تازگی با او ارتباط دوستانه ای برقرار کرده است را برداشته و به سمت اسکله می دود.

خلاصه این که گربه ی داستان راهکاری برای المر پیدا کرده و او را به جستجوی یک اژدهای توانمند می فرستد. المر در نزدیکی جزیره ای که اژدها در آن زندگی می کند، به حقیقت ماجرا پی می برد؛ جزیره در حال غرق شدن است و ساکنین آن، اژدها را برای بالا کشیدن جزیره به بند کشیده اند. چرا گربه المر را به این موقعیت پیچیده فرستاد؟ برای آزاد کردن اژدها از این بندها.

این که در پایان چگونه المر و بوریس (اژدهای مذکور) با حیوانات جزیره کنار می آیند در فیلم به وضوح و با جزئیات به تصویر کشیده شده است؛ اما انگیزه و ترس های هر کدام شخصیت اصلی چیست؟ چرا المر به بوریس کمک می کند تا جزیره را نجات دهد؟ چرا حیوانات ساکن جزیره از آزادی بوریس خوشحال نمی شوند؟ چرا بوریس بعد از این همه سال تلاش همچنان موفق به نجات جزیره نشده است؟ اصلا بوریس چگونه از این جزیره سر در آورده است؟

تمام شخصیت های فیلم به دلیل وجود یک خطر بزرگ با یکدیگر رو به رو می شوند؛ غرق شدن جزیره و ساکنانش. همه ی آن ها در سایه وحشت و اضطراب زندگی می کنند.

بوریس اژدهایی است که باید مثل نیاکانش جزیره را برای صدسال آینده از خطر غرق شدن حفظ می کرده است، اما او برعکس تصویر هک شده از اژدهایان سابق بر صخره ها، دست و پا چلفتی و حیران است. او حتی ویژگی های یک اژدها مثل آتش هم وحشت دارد، از آب می ترسد و در پرواز بسیار ضعیف عمل می کند.

سایوا به نمایندگی از تمام سکنه، گوریل پیری است که موظف است تمام حیوانات را در آسایش و امنیت نگهداشته و اکنون نمی داند با یک اژدهای ناتوان چه کند. همه امیدوارند که آراتوا، لاکپشت دانا جوابی برای این مسائل داشته باشد، اما تنها سایوا می داند که او سالهاست که مرده. ترس از به دوش کشیدن چنین مسئولیت سنگینی آن هم به تنهایی، عملا سایوا را فلج کرده است.

المر در ابتدا با وحشت از دست دادن زندگی قبلی در مغازه مادرش پا به فرار گذاشته و اکنون که دوستانی جدید در جزیره پیدا کرده است ترس از دست دادن آن ها نیز به زندگی او اضافه شده است. المر سعی دارد وانمود کند که از چیزی نمی ترسد و ادای شخصیت شجاع داستان را دربیاورد. درست همان کاری که مادرش با او می کرد. المر به همه شجاعتی دروغین عطا کرده و مدعی است که هرگز از چیزی نمی ترسد. او همان اشتباهی که مادرش در مقابل او کرده بود را در مقابل دوست جدیدش بوریس تکرار می کند.

اما برخورد هر کدام از این شخصیت ها با عامل وحشت در جزیره است که تمایز اصلی را ایجاد می کند. سایوا زیر سایه دروغ آرامش جزیره را حفظ می کند. سایوا نیز برای حیوانات همان دلا برای المر است. او در جمله ای بی نظیر هنگام صحبت با المر می گوید:

می دانستم قبل از اینکه دریا ما را خفه کند، ترس این کار را خواهد کرد.

آتش زیر خاکستر

سایوا با پنهان کاری درمورد مرگ آراتوا که پاسخ تمام سوالات و ابهامات بود، آتشی را در زیر خاکستر پنهان می کند. او حتی پس از دیدن بوریس، با استفاده از ترسی که در وجود وی یافته بود، یوغ بردگی بر گردن او انداخته و او را وادار به زندگی دروغین می کند. سایوا به بوریس القا می کند که او با همین تلاش های بیهوده، در حال نجات دادن جزیره است. از طرفی به حیوانات نیز گوشزد می کند که چیزی برای نگرانی وجود ندارد و آن ها را از سایه ترس در امان نگه می دارد. سایوا در سرتاسر زندگی اش با انکار عوامل وحشت، سعی بر فرار کردن از این ترس ها داشته است و دیگر ساکنین جزیره را نیز در این ترس شریک کرده است.

بوریس با بردگی کردن و قربانی کردن خود، سعی دارد از اضطراب این مسئولیت سنگین شانه خالی کند. او در واقع وانمود می کند که تمام تلاش خود را کرده و نتیجه نمی گیرد. ترس از شکست و اضطراب مسئولیت چنان او را فلج کرده است که مرگ و قربانی شدن را به تلاش برای بهتر کردن زندگی خود و دیگران ترجیح می دهد. او با سپردن خود به دست سایوا مسئولیت هر نتیجه ای که اعمالش برای او به همراه دارند را از دوش خود بر می دارد. گاهی مسئولیت زندگی خودمان به قدری اضطراب آور است که ترجیح می دهیم با قربانی کردن خود، بار روانی این وظایف را سبک تر کنیم. اما این تلاش ها بیهوده خواهد بود، چرا که ناخودآگاه همیشه از حقیقت ماجرا آگاه است و هیچ گاه نمی توانیم بر آن غلبه کنیم؛ جایی که من با عنوان ناخودآگاه و بوریس با عنوان " ته دل" یا Pit of Stomach به آن اشاره می کنیم. آن جاست که اشتباهات، شکست ها و ترس های مان را پنهان کرده ایم.

و المر، هنگامی که خالی شدن قلک را دید، از مرگ آراتوا مطلع شد یا حتی از نجات جزیره نا امید شد، سعی داشت با پنهان کردن ترسش از بوریس، روحیه او برای مبارزه را تضعیف نکند.

تفاوت برخورد المر با سایوا و بوریس در همین نوع مواجهه با ترس است. سایوا به عنوان پیر دانا، آرامشی که با تجربه ایجاد می شود را در خود دارد اما می داند اگر حقایق را با دیگران در میان بگذارد آن ها ظرفیت پذیرش آن را نخواهند داشت. او از همه چیز آگاه است و هر احتمالی را پذیرفته است، اما برای حفظ آرامش و نظم، وادار به پنهان کاری می شود؛ چیزی شبیه به نقش شخصیت Stonekeeper در انیمیشن Smallfoot.

بوریس ترس هایش را به قدری عمیق در ناخودآگاهش (ته دلش) دفن کرده است که حتی خودش هم دیگر از ماهیت آن ها مطمئن نیست. المر اما به ترس هایش آگاه است. او مضطرب است و از این مسئله آگاه است اما تصمیم گرفته است به عنوان ناجی این حیوانات، خود را قهرمانی بی نقص و دلیر نشان دهد. اینجاست که به جملۀ اول همین متن بر می گردیم. همان بازتعریف نیل گیمن از شجاعت. هنوز هم تعریف عام از فرد شجاع همان کسی است که از چیزی نمی ترسد. اما در انیمیشن اژدهای پدرم، هم با داستانی پر از شخصیت های مضطرب و هم با عناصر بصری مختلف، این تعریف اصلاح شده و به تعریف نیل گیمن نزدیک تر می شویم. واضح ترین اشاره به این تعریف اشتباه و نحوه شکل گیری آن همان صحنه ای است که بوریس و المر با نقش هک شده بر صخره از آخرین اژدهای ناجی رو به رو می شوند. این تصویری ایده آل از یک اژدهای قدرتمند و شجاع است. تصویری که ذره ای شبیه ظاهر بوریس نیست. درست مثل تصاویری که جامعه از ایده آل در هر زمینه برای ما ساخته است. ما هیچ شبیه ایده آل های زیبایی و خوشبختی نیستیم. درست همان طور که می ترسیم و شبیه یک قهرمان دلیر فیلم های تلوزیونی نیستیم. بوریس از ترس فلج شده است چرا که فکر می کند یک اژدهای قدرتمند اصلا شبیه او نیست. اژدهای قدرتمند از آب و آتش نمی ترسد. اژدهایی که به تنهایی یک جزیره را نجات بدهد ظاهری متفاوت دارد. بوریس با دیدن منجی جدیدش که او را از بند بردگی سایوا رها کرده است، امیدی برای رسیدن به خواسته هایش پیدا کرده است. خواسته هایی که از ترس شکست در اعماق قلبش آن ها را دفن کرده بود.

اما چرا بوریس فکر می کند می تواند به المر تکیه کند؟ چون که المر تصویر یک قهرمان را دارد. او بزرگترین ضعف بوریس یعنی ترسیدن از چیزهای مختلف را در خود ندارد. ما می دانیم که بوریس از شدت اضطراب و استیصال به اسکله فرار کرده و سر از این جزیره در آورده است. اما بوریس و دیگران او را به چشم مبارزی نترس می بینند که راهی برای آزادی خواهد یافت. المر با پذیرش مسئولیت های متعدد و پنهان کردن سنگینی اضطراب این وظایف، به تکمیل این تصویر قهرمانانه از خود دامن می زند.

جایی که خورشید از پشت ابر بیرون می آید

زمانی که المر و بوریس تلاش می کنند حیوانات را ترغیب به همکاری کنند به دروغ به آن ها می گویند که با آراتوا دیدار کرده اند و راه نجات را می دانند. اینجاست که سایوا مجبور می شود برای برگرداندن همه چیز به حالت قبلی، پرده از رازی بزرگ بردارد. او در مقابل همه از مرگ آراتوا خبر داده و از بوریس می خواهد دست از دروغگویی بردارد. او با تحقیر بوریس سعی دارد او را به بردگی سابق باز گرداند. حرف هایی که سایوا برای قانع کردن بوریس به او می زند به بهترین نحو نوع رابطه بین این شخصیت ها را به ما نشان می دهد:

روزی که اومدی اینجا رو یادته اژدها؟ خودتم نمیدونستی چجوری این جزیره رو نجات بدی. من بهت یاد دادم کاری رو بکنی که خودتم می دونستی نمیتونی. حالا فقط باید با من برگردی تا دوباره جزیره رو با هم نجات بدیم.

درست مثل والدی که با یادآوری گذشته و ناتوانی فرزند، قصد دارد از استقلال او جلوگیری کند چرا که فکر می کند می داند صلاح کار کجاست. همان رفتاری که المر کمی بعد با بوریس انجام می دهد.

بوریس با طی کردن این مسیر طولانی در کنار المر و بازیابی توانایی پروازش حالا تسلط بیشتری بر اوضاع دارد و ناگهان تصمیم می گیرد تا بالاخره با ترسش رو به رو شود. او همواره با ترس از آتشی که در مرکز جزیره از زمین زبانه می کشد سعی داشت تا از آن مکان دور شود. سایوا با سو استفاده از همین ترس او را به بند کشید و به زمین زنجیر کرد. او همواره درحال تلاش برای فرار بود ولی هر چه بیشتر تلاش میکرد وزن جزیره را با خود بالاتر می کشید. حالا پس از آزادی، خود به همان مهلکه برگشته است و این بار داوطلبانه برای نجات جزیره به مرکز آن رفته است. المر از او خواسته است تا دوباره با بندها جزیره را بالا بکشد. اما این بوریس با بوریس سابق متفاوت است. او این بار داوطلبانه به اعماق ترسش پرواز کرده است. او را دیگر نمی توان به بند کشید. بوریس آزاد به راه حل های واقعی تری هم نیاز دارد. او بالاخره می خواهد به مرکز ترس سقوط کرده و دوباره بر خیزد. پس المر را از خود جدا کرده و تنهایی به سمت آتشی که از حفره ی مرکز جزیره زبانه می کشد حرکت می کند. او وحشت زده از رو به رو شدن با بزرگترین ترسش، بار دیگر در از حرکت می ایستد. حالا نوبت المر رسیده تا آخرین راز را هم برملا کند. او بوریس را پیش از رفتن به حفره آتش در آغوش کشیده و می گوید:

منم می ترسم. من همیشه می ترسم. همش سعی می کنم بفهمم داره چه اتفاقی میفته ولی نمیتونم. برو آتیشت رو بگیر، منم اینجا منتظرتم.

المر که قهرمان بوریس بود هم به ترس هایش اعتراف می کند؛ اما همچنان هر دو می دانند که چگونه این مسیر پیچیده را طی کرده اند. هرکدام طعم شیرین مسئولیت پذیری و انجام کار درست را چشیده اند. دیگر هیچ ترسی نمی تواند جلوی آن ها را بگیرد. حالا در آغوش هم، به جای فرار از ترس، مفهوم شجاعت را بار دیگر تعریف می کنند: معنی شجاعت این نیست که نترسی. شجاعت یعنی بترسی، خیلی بترسی، بدجوری بترسی، ولی بازم کار درست رو انجام بدی.

ممنون از وقتی که برای خوندن این متن گذاشتین.

صفحۀ اینستاگرام من: Instagram.com/Imzucchini