خیلی اوقات پیش آمده است که اتفاقی افتاده که یک نفر حتما باید آن را بداند، اما فکر میکنیم طرف مقابل ظرفیت یا آمادگیاش را ندارد که بشنود. بنابراین در فکر میرویم که چطور این مطلب را به او منتقل کنیم که ناراحت نشود یا شیرازهاش از هم نپاشد. نتیجه آن این میشود که به او و واکنشش اعتماد نمیکنیم و ترجیح میدهیم آن مطلب را منتقل نکنیم یا بگذاریم «برای وقتی دیگر» و فعلا و در حال حاضر، یا از آن فرار کنیم و به آن فکر نکنیم، یا اگر مجبوریم چیزی بگوییم، حقیقت را نگوییم، یا بدتر از آن، دروغ بگوییم.
فکر میکنم چنین داستانی برای همه ما پیش آمده باشد. بسته به حساسیت موضوع و شرایط، احتمالا خیلی از ماها تصمیم میگیریم که آن کار نادرست را انجام دهیم. نه لزوما بخاطر اینکه آدم بدی هستیم، شاید میخواهیم آسیبی به طرف مقابل نرسانیم و به جهت حفاظت از آن فرد تصمیم به این کار بگیریم.
راستش را بخواهید فکر میکنم تجربه نشان داده است که این کار همیشه نتیجه عکس میدهد. اصلا درون مایهی بسیاری از فیلمها را که نگاه میکنیم، ریشه در چنین موضوعی دارد؛ یک دروغی که سالها پیش گفتیم و بعد از چندین سال برملا میشود و مانند یک دانه برف که در مسیر سرازیری کوه تبدیل به بهمن شده است، از روی آن فرد رد شده و کل زندگیاش را تحت تاثیر قرار میدهد.
آن لحظات اول، آن برفدانهی کُخ را آن چنان بزرگ میبینیم که از آن فرار میکنیم، در حالی که نمیدانیم معنی «بزرگ» چیست و آن را به اولین چیز ناشناختهای که ببینیم اطلاق میکنیم، و وقتی آنها روی هم جمع میشوند تازه میفهمیم که همان اول میشد همه چیز را حل و فصل کرد و آنقدرها هم که فکر میکردیم مبحث بزرگ و عجیب نبود!
دو موضوع را از گفتن این حرفها دنبال میکنم. یکی موضوع اینکه آدمها میفهمند، و دو موضوع اینکه همه چیز آنقدر هم که فکر میکنیم بزرگ نیست.
یعنی به نظرم میتوان به آدمها اعتماد کرد و آن حقیقتی که فکر میکنیم اگر به آنها بگوییم آنها از هم میپاشند، اینطور نخواهد بود. شاید شوکه شوند، شاید تا مدتی عصبی یا مضطرب شوند، اما در نهایت، میفهمند. گاهی اوقات فکر میکنیم فقط خودمان میفهمیم و خودمان ظرفیت همه چیز را داریم اما چنین نیست. همهی آدمها دارند. کم یا زیاد، اما همه دارند. در واقع، همه «باید» داشته باشند.
چرا باید؟ نگاهی کلی به دنیا که بکنیم میبینیم دنیا محل گذر است و همه چیز در حال تغییر. هیچ چیز ثابت نیست و هیچ چیز نمیماند. حتی بخواهیم آن اصل انتخاب طبیعی را هم در نظر بگیریم، کسی میتواند ادامه دهد که بتواند خود را با شرایط وفق دهد. وقتی میگویم شرایط یعنی دقیقا همان شرایطی که فکر میکنیم طرف مقابل نمیتواند. بنابراین همه باید این توانایی را داشته باشند که از همه چیز بتوانند بگذرند. نباید به حدی برسیم که چیزی تبدیل به اسماعیلمان شود و آن وقت سر قربانی کردن آن مجبور شویم کار بزرگ و سختی انجام دهیم. کما اینکه بهرحال چیزهایی میرسند و باید حواسمان به آنها باشد.
از این دید که به دنیا نگاه کنیم، کتمان حقیقت از روی خیرخواهی، باعث میشود که آن فرد این قدرت تحمل را بدست نیاورد یا آن را تجربه نکند. تجربه نکردن زود هنگام این مورد، باعث سختتر شدن آن در دفعات بعدی میشود. یک جا مطلبی میخواندم با این مضمون که، «فداکاری و ایثار یک مادر وقتی است که دست بچهاش را در دنیای بیگانه رها میکند و زمین خوردنش را ببیند و تحمل کند و خوشحال باشد که آن بچه میتواند دیگر روی پای خودش بایستد. اگر بگوید از روی ازخودگذشتگی میخواهم دست او را تا ابد بگیرم، در واقع این بدترین ظلم به بچهی خودش و حتی خودش است، زیرا نه آن بچه دیگر رشد میکند و نه خود مادر آرام و قرار خواهد داشت.»
پس با گفتن حقایق، سختی موقتی ممکن است به آدمها منتقل کنیم که از سختی غیرقابل تحمل جلوگیری خواهند کرد. این کار آنها را رشد خواهد داد. وجدان ما نیز راحت خواهد بود. بهمنهای سنگینی هم در ادامه در زندگی رخ نخواهند داد که همه چیز را با خود ببرند. طبیعتا نحوه گفتن اهمیت دارد، اما آنچه که در اینجا روی آن تاکید دارم، نفس گفتن است.
چند ماه پیش تجربهای در این زمینه کردم که مرا به اینجا رساند. فرد دیگری سعی داشت در راستای محافظت از من، حقیقتی را از من پنهان کند. این کار او، به زعم خودش فداکاری بزرگی بود و فکر میکرد کار درست این است و البته به این واسطه از حقیقت دیگری فرار میکرد. او نمیدانست نگفتن آن مطالب باعث ایجاد بلوایی درون من شده بود و تا مدتها ذهن مرا مشغول نگه داشته بود. یک روز با او صحبت کردم و به او گفتم که میدانم چیزی هست اما نمیدانم چه و بحث که جلو رفت آن را برایم بازگو کرد. آنجا جایی بود که با آن حقیقت روبرو شده بودیم. برای هر دویمان سخت بود اما نکته مهم این بود که هر دو آن را قبول کردیم. هر دو فهمیدیم که این شرایط جدید، هر چند سخت است، اما خیلی بهتر از آن شرایط پرابهام قبلی است.
در این زمینه تجربهای در چند روز گذشته داشتم. موضوعی که برایم خیلی مهم بود و شاید بگویم مهمترین موضوع زندگیام بود را، تصمیم گرفتم برای یک نفر بازگو کنم. نمیدانم چرا اما فکر میکردم او مناسبترین فرد برای شنیدن این موضوع باشد. به دلیل اینکه برایم اهمیت بالایی داشت، سعی کردم تا میتوانم شاخ و برگ به آن اضافه کنم تا طرف را کاملا در آن شرایط قرار دهم تا وقتی داستان جلو میرود، او نیز بتواند پا به پا دنبال کند و همان حس و تجربهای که من داشتم را احساس کند.
او ابتدا برای شنیدن آن علاقهی زیادی نشان داد و من شروع به تعریف کردم. اما حین آن متوجه شدم که او نمیتواند داستان را دنبال کند. آخر شب بود و اصلا تمرکز شنیدن هم نداشت. پشت هم میگفت خب آخرش چه میشود. مدام او را آرام میکردم و داستان را ادامه میدادم اما پس از چند دقیقه باز به همین نقطه میرسیدیم. هنوز در مسیر شاخ و برگها بودیم که او گفت به نظرم این داستانی که میگویی خیلی بیمزه و بیمعنی است و اصلا اهمیتی در زندگیات نداشته است.
چه شد؟! مهمترین داستان زندگیام را دارم برایت تعریف میکنم و تو میگویی این بیاهمیتترین چیزی است که دارم میشنوم؟! نمیتوانستم شرایط را درک کنم و مغزم کامل قفل شده بود. گفت میتوانم حدس بزنم آخرش چه میشود و اصرار میکرد که آیا اینی که میگویم میشود یا نه. تمام آن تلاشهایی که من کرده بودم برای اینکه او را در موقعیت قرار دهم تا بتواند همه چیز را عیناً با گوشت و خون حس کند پنبه شده بود.
آن دیالوگ آنجا تمام شد اما کمی بعدتر به فکر فرو رفتم. شاید واقعا راست میگفت! شاید آن موضوع که برای من انقدر پراهمیت جلوه میکرد، وقتی از بیرون به آن نگاه میکنی یک چیز ساده و پیش پا افتاده باشد! من آن را به این دلیل برای او تعریف کردم که از او احساس همدردی بگیرم و در مقابل بدترین واکنش از جنس تمسخر را دریافت کردم، اما الان که فکر میکنم، شاید او بزرگترین همدردی را با این کار و بیخیالیاش کرد!
او به من نشان داد که گاهی اوقات چیزهایی برای ما آنقدر پراهمیت میشوند که ما را از دیدن واقعیت برخی مسائل ناتوان میکنند و وقتی به واقعیت رجوع میکنیم، میبینیم واقعاً هیچ چیز نبوده است! الکی یک معیار سرسخت برای خود ساختهایم که به جای آن که ما را کمک کند، گلوگاه ما شده است! یک کرهی تو خالی که ما از ترس هوای داخل آن، ضخیمترش کردهایم و به مرور تبدیل به یک مسئلهی غیرقابل حل!
