حرفم رو با یه سؤال ساده شروع میکنم.
اگر من نابینا باشم، چطور باید از سایتی که ساختی استفاده کنم؟

شاید در نگاه اول سؤال عجیبی به نظر برسه. ما معمولاً وقتی یک صفحه رو میسازیم، با چشم خودمون بررسیش میکنیم؛ رنگها رو میبینیم، فاصلهها رو چک میکنیم، دکمهها رو میزنیم، فرم رو پر میکنیم و در نهایت میگیم: «خب، درست کار میکنه.»
ولی واقعاً برای چه کسی درست کار میکنه؟
فرض کنیم کاربری وارد همین صفحه شده که نمیتونه صفحه رو ببینه و برای کار با سایت از Screen Reader استفاده میکنه. روی یک Input میرسه و Screen Reader میگه: «Edit text». خب، این Input برای چیه؟ شماره موبایل؟ رمز عبور؟ نام کاربری؟
یا مثلاً به یک دکمه میرسه و Screen Reader فقط میگه: «Button»، ولی نمیگه این Button قرار هست چه کاری انجام بده.
اینجاست که برای من یک سؤال جالب شکل میگیره: آیا صرفاً چون یک سایت برای خودمون قابل استفاده است، میتونیم بگیم سایت خوبی ساختیم؟
احتمالاً نه. و این دقیقاً جاییه که مفهوم Accessibility یا همون A11Y وارد ماجرا میشه.
اصلاً A11Y یعنی چی؟
A11Y مخفف Accessibility هست. اسمش شاید کمی عجیب باشه، ولی مفهومش خیلی سادهتر از چیزیه که به نظر میاد.
به زبان ساده، یعنی سایت یا اپلیکیشن ما باید تا جای ممکن برای افراد مختلف، با تواناییها و شرایط مختلف، قابل استفاده باشه.
و این فقط مربوط به افراد نابینا نیست. ممکنه یک نفر مشکل بینایی داشته باشه، یک نفر نتونه از Mouse استفاده کنه، یک نفر نتونه صدا رو بشنوه یا حتی کار کردن با یک رابط کاربری شلوغ و پیچیده براش سخت باشه.
پس وقتی درباره Accessibility حرف میزنیم، در واقع داریم یک سؤال ساده میپرسیم:
آیا کاربر، با هر روشی که با محصول من تعامل میکنه، میتونه کاری که برای انجامش اومده رو انجام بده؟
به نظرم این تعریف خیلی کاربردیتر از اینه که Accessibility رو صرفاً با «دسترسی افراد دارای معلولیت» تعریف کنیم.
ولی مگه A11Y فقط برای نابیناها نیست؟
نه، اتفاقاً یکی از چیزهایی که خودم در مورد Accessibility جالب میدونم همینه.
مثلاً وقتی میگیم سایت باید با Keyboard قابل استفاده باشه، شاید اولین چیزی که به ذهنمون برسه کاربری باشه که مشکل حرکتی داره. ولی یک کاربر معمولی هم ممکنه به هر دلیلی Mouse نداشته باشه یا ترجیح بده با Keyboard کار کنه.
یا مثلاً Caption برای ویدئو. طبیعتاً برای کسی که مشکل شنوایی داره خیلی مهمه، ولی برای من و شما هم ممکنه مفید باشه وقتی توی مترو نشستیم و نمیخوایم صدای ویدئو رو پخش کنیم.
یعنی خیلی از چیزهایی که به اسم Accessibility ساخته میشن، در نهایت تجربه کاربری همه رو بهتر میکنن.
Accessibility چه جنبههایی داره؟
اگر بخوایم خیلی ساده نگاه کنیم، Accessibility فقط یک موضوع دسترسی پذیری برای افراد دارای مشکل نیست و جنبههای مختلفی داره.
درسته که از نظر بینایی باید به چیزهایی مثل Contrast، اندازه متن، Zoom، Focus و این موضوع توجه کنیم که اطلاعات رو فقط با رنگ منتقل نکنیم اما جنبه های دیگه هم وجود دارن که به تنهایی ارزش زیادی دارن.
از نظر شنوایی، مثلاً اگر یک ویدئو داریم، نباید اطلاعات مهم فقط از طریق صدا منتقل بشه و بهتره راه دیگری مثل Caption یا Transcript هم داشته باشه.
از نظر حرکتی، باید بشه با Keyboard با سایت کار کرد و لازم نباشه حتماً Mouse داشته باشیم. کاربر باید بتونه بین عناصر حرکت کنه، دکمهها رو فعال کنه، فرم رو پر کنه و تعاملات مختلف صفحه رو انجام بده.
یک بخش دیگه هم هست که شاید کمتر بهش توجه کنیم: مسائل شناختی. رابط کاربری باید قابل پیشبینی باشه، پیام خطا واضح باشه و کاربر برای فهمیدن اینکه «الان باید چی کار کنم؟» مجبور نباشه حدس بزنه.
چه زمانی باید به A11Y فکر کنیم؟
اینجا به نظرم یک اشتباه رایج بین ما Frontend Developerها وجود داره.
گاهی Accessibility رو میذاریم برای آخر پروژه. یعنی UI رو میسازیم، Featureها رو کامل میکنیم، تستها رو انجام میدیم و آخر کار یادمون میافته: «راستی Accessibility هم داشتیم!»
در حالی که اون موقع خیلی از تصمیمهای اصلی گرفته شده.
به نظرم A11Y باید از همون جایی وارد پروژه بشه که داریم UI رو طراحی میکنیم و بعد در تمام مراحل Development همراه ما باشه؛ وقتی یک Component میسازیم، وقتی یک Form مینویسیم، وقتی یک Modal یا Dropdown درست میکنیم و حتی وقتی یک دکمه ساده میسازیم.
مثلاً همین دکمه. یک div ساده باشه یا یک تگ button؟
فرض کنید میخوایم یک دکمه ورود بسازیم. ممکنه خیلی راحت بنویسیم:
<div ="login()"> ورود </div>
بعد با CSS کاری کنیم که دقیقاً شبیه Button بشه.
از نظر ظاهری مشکلی نیست ولی چرا وقتی خود HTML یک عنصر به اسم button داره، از همون استفاده نکنیم؟
<button type="submit"> ورود </button>
این فقط یک تغییر کوچک در کده، ولی با استفاده از Semantic HTML، Browser و ابزارهای کمکی خیلی بهتر میفهمن که این عنصر دقیقاً چیه و چطور باید باهاش تعامل کرد.
اینجا یکی از مهمترین چیزهایی که در A11Y باید یاد بگیریم خودش رو نشون میده:
باید اول از Semantic HTML استفاده کنیم بعد با استفاده از قابلیت های آن پیاده سازی را تکمیل کنیم.
قرار نیست همهچیز رو با div بسازیم و بعد با role و aria-* به Browser توضیح بدیم که «ببین، این در واقع Button بود!»
یک مثال سادهتر؛ Form
این رو احتمالاً همهمون دیدیم:
<input placeholder="شماره موبایل">
ظاهرش کاملاً قابل قبوله. ولی Placeholder قرار نیست جای Label رو بگیره.
بهتره ارتباط مشخصی بین Label و Input داشته باشیم:
<label for="mobile"> شماره موبایل </label> <input id="mobile" type="tel" />
حالا هم کاربر میدونه این فیلد برای چیه، هم این ارتباط برای Screen Reader قابل درکه.
و جالب اینجاست که برای انجامش هیچ Library خاصی هم لازم نداشتیم؛ فقط از HTML درست استفاده کردیم.
حالا وقت یک تست خیلی ساده
اگر توسعهدهنده Frontend هستید، دفعه بعد که یک صفحه ساختید، یک کار ساده انجام بدید. Mouse رو کنار بذارید و فقط با Keyboard سایت رو استفاده کنید. با Tab حرکت کنید و ببینید Focus کجاست. میتونید به همه Buttonها برسید؟ Dropdown رو میتونید باز کنید؟ Modal رو میتونید ببندید؟ میتونید فرم رو کامل کنید و Submit کنید؟
اگر جواب یکی از این سؤالها «نه» بود، احتمالاً یک جای کار نیاز به بررسی داره و این شاید سادهترین تست Accessibility باشه که میتونیم انجام بدیم و حتی به ابزار خاصی هم نیاز نداره.
A11Y یک Feature نیست
شاید مهمترین چیزی که میخوام از این نوشته باقی بمونه همین باشه که Accessibility یک Feature نیست که آخر پروژه بهش اضافه کنیم بلکه مثل Performance یا Security، بخشی از کیفیت محصوله و هر Componentی که میسازیم میتونه از همون ابتدا Accessible یا Inaccessible باشه؛ یک Button، یک Form، یک Modal، یک Table، یک Dropdown یا حتی یک پیام خطا.
در نهایت، قرار نیست همه کاربران دقیقاً به یک روش از محصول ما استفاده کنن. قرار نیست همه با Mouse کار کنن، همه صفحه رو ببینن یا همه صدا رو بشنون.
کاری که ما باید بکنیم اینه که تا جای ممکن، راههای مختلفی برای تعامل با محصول در اختیار کاربر قرار بدیم.
شاید دفعه بعد که داریم یک UI جدید میسازیم، علاوه بر اینکه از خودمون میپرسیم:
"قشنگه؟"
یک سؤال دیگه هم بپرسیم:
اگر نتونم این صفحه رو ببینم، بشنوم یا با Mouse باهاش کار کنم، هنوز میتونم ازش استفاده کنم؟
راستی این A11Y فقط مربوط به ما توسعه دهنده های فرانت نمیشه و درواقع باید توی هر اپلیکیشن یا سرویسی که قراره در اختیار یک کاربر قرار بگیره در نظر گرفته شده باشه. حالا این سرویس میتونه یک اپلیکیشن موبایل باشه، وب اپلیکیشن باشه یا حتی سایت شرکت.
قطعا گستردگی این موضوع توی حوزه های غیر از توسعه نرم افزار مثل الکترونیک، ماشینسازی، صنایع و ... وجود داره و پرداختن بهش هم از اهمیت ویژه ای برخورداره. بنابراین خوشحال میشه جاهایی که این A11Y توی کارتون نمود پیدا کرده رو باهام به اشتراک بزارید.