ویرگول
ورودثبت نام
Aida Mohamadi
Aida Mohamadi
Aida Mohamadi
Aida Mohamadi
خواندن ۷ دقیقه·۴ ماه پیش

دکارت فیلسوفی که برای اندیشیدن در بخاری مخفی شد

رنه دکارت فیلسوف عقل‌گرای فرانسوی قرن هفدهم، بیش از هرچیز با جمله مشهور "می‌اندیشم پس هستم" شناخته می‌شود. اودر دورانی می‌زیست که فلسفه تا حد زیادی زیر سلطه الهیات بود ولی عقل را نقطه آغاز معرفت قرار داد و مسیر فلسفه مدرن را دگرگون کرد. دکارت معتقد بود انسان می‌تواند با تفکر منطقی و روشمند به حقیقت دست یابد. از نگاه او بسیاری از خطاها و سردرگمی‌های انسان نه از ناتوانی عقل بلکه از به‌کارگیری نادرست آن است. با تکیه بر پیش‌فرض‌های نادرست و مفاهیم غیرواقعی، ما خود را گرفتار خطا می‌کنیم و از مسیر اندیشه منطقی فاصله می‌گیریم.

می‌اندیشم پس هستم.
می‌اندیشم پس هستم.

زندگی فکری دکارت در مجموع تلاشی پیگیر جهت یافتن روش درست و مطمئن اندیشیدن بود. او باور داشت برای پاسخ دادن به پرسش‌های بزرگ و پیچیده زندگی باید آن‌ها را به مسائل کوچک‌تر و قابل‌فهم‌تر تقسیم کرد و هر بخش را جداگانه و با دقت بررسی نمود. این رویکرد که بر شک روشمند دکارت استوار است که معتقد بود برای رسیدن به حقیقت باید باورها و پیش‌فرض‌های خود را یک‌به‌یک در معرض شک قرار دهیم تا تنها باورهایی که از محک عقل و استدلال سربلند بیرون آمده‌اند، باقی بمانند.

دکارت بخش عمده زندگی و مهم‌ترین سال‌های فعالیت فکری خود را در کشور هلند گذراند. او رو حساب اینکه مردم هلند بسیار سرگرم تجارت و هستند و کمتر در زندگی دیگران دخالت می‌کنن، این کشور را مکانی ایده‌آل برای اندیشیدن یافت ولی در نهایت در مدت زمان اقامتش در هلند بیش از بیست بار خانه‌اش عوض کرد.

توجه به این فیلسوف فرانسوی فراتر از گزاره‌های خشک فلسفی است و زندگی او سرشار از درس‌ها و الهام‌های انسانی است. دکارت در کتاب مشهور "گفتار در روش" توضیح می‌دهد که پس از پایان تحصیلاتش مدتی مطالعه آثار دیگران را کاملا کنار گذاشت. او ترجیح داد برای نوشتن بجای تکیه بر اندیشه دیگران، حقیقت را با عقل خود و تجربه مستقیم این جهان به عنوان کتابی بزرگ جست‌وجو کند.

دکارت می‌نویسد که جوانی‌اش در سفرهای فراوان، حضور در ارتش، رفت‌وآمد به دادگاه‌ها و معاشرت با انسان‌هایی از طبقات، مشاغل و منش‌های گوناگون سپری شد. برای او هر تجربه فرصت شناخت بهتر انسان و جهان بود. به همین دلیل در هر موقعیتی خود را می‌آزمود، بازتاب آنچه را در اطرافش می‌دید در وجود خود جست‌وجو می‌کرد و می‌کوشید از هر رویداد فهمی عمیق‌تر از زندگی و حقیقت به دست آورد.

یکی از جذاب‌ترین روایت‌های زندگی دکارت به ۲۳ سالگی او زمانی که به‌عنوان سرباز در باواریا خدمت می‌کرد، بازمی‌گردد. او تمام یک روز سرد زمستانی را در اتاقی با بخاری بسیار گرم به تفکر گذراند و آن روز را نقطه عطفی در شکل‌گیری اندیشه‌ها و روش فلسفی‌اش می‌داند. جالب است بدانید که سقراط برعکس او تمام روز را در برف به تفکر می‌گذراند، ولی مغز دکارت را گرمای دلچسب به کار می‌انداخت.

روایت مشهوری دیگری درباره دکارت نقل می‌شود که روزی دوستانش حوالی ساعت یازده صبح به دیدنش رفتند و او را در حالی یافتند که هنوز در رختخواب دراز کشیده بود. با تعجب پرسیدند: مشغول چه کاری هستی؟ دکارت با آرامش پاسخ داد: فکر می‌کنم. این روایت به‌خوبی تصویری از ارزش‌گذاری او به ساعت‌های طولانی تأمل و اندیشیدن ارائه می‌دهد.

دکارت باور داشت مهم‌ترین ابزار یک فیلسوف نه آزمایشگاه، تجهیزات گران‌قیمت یا اصطلاحات پیچیده، بلکه ذهنی منظم، منطقی و محیطی آرام برای اندیشیدن است. از نظر او بسیاری از بنیادی‌ترین پرسش‌های فلسفی را می‌توان با تأملی روشمند و دقیق بررسی کرد. به همین دلیل، خلوت و تفکر عمیق را از ارزشمندترین فعالیت‌های انسان می‌دانست.

دکارت فلسفه خود را برپایه شک روشمند بنا کرد؛ روشی که در آن هر باوری حتی بدیهی‌ترین باور باید در معرض تردید قرار بگیرد. او نه‌ تنها وجود جهان بیرون بلکه حتی وجود خود را نیز زیر سؤال برد و سوالش این بود اگر اکنون که کنار شومینه روی صندلی گهواره‌ای نشسته‌ام، از کجا معلوم همه آنچه می‌بینم و حس می‌کنم چیزی جز رؤیا یا فریب حواس نباشد. اگر ادراک حسی تا این اندازه خطاپذیر است پس کدام حقیقت را می‌توان با یقین پذیرفت؟

پاسخ دکارت این بود که حتی اگر در همه‌چیز شک کنیم خود عمل شک کردن را نمی‌توان انکار کرد. شک کردن نوعی اندیشیدن است و اندیشیدن بدون وجود اندیشنده ممکن نیست. از همین جا به یکی از مشهورترین گزاره‌های تاریخ فلسفه "می‌اندیشم، پس هستم (Cogito, ergo sum)" رسید. از نگاه دکارت اندیشیدن نخستین حقیقتی است که می‌توان به آن یقین داشت و نقطه آغاز همه معرفت است.

البته این استدلال بعدها با نقدهایی نیز روبه‌رو شد. برای مثال برتراند راسل معتقد بود دکارت در این گزاره وجود اول شخص من را پیش فرض گرفته است. آنچه با قطعیت می‌توان گفت این نیست که من می‌اندیشم بلکه صرفاً اینکه "اندیشه‌ای در حال وقوع است". از این دیدگاه استفاده از ضمیر اول‌شخص هنوز نیازمند استدلالی مستقل است و براسا معیارهای خود دکارت نمی‌توان آن را بدیهی فرض کرد.

با این حال اهمیت اندیشه دکارت در این نیست که همه فیلسوفان نتیجه او را پذیرفته‌اند، بلکه در این است که برای نخستین بار آگاهی و اندیشه را نقطه آغاز یقین فلسفی قرار داد. تغییری که مسیر فلسفه مدرن را برای همیشه دگرگون کرد.

یکی دیگر از آثار مهم دکارت شهوات روح (Les Passions de l'âme) تا حد زیادی از مکاتبات چندساله او با شاهزاده الیزابت بوهمیا الهام گرفت. الیزابت که علاوه بر جایگاه اشرافی به فلسفه نیز علاقه‌ای جدی داشت در نامه‌های خود پرسش‌های عمیقی درباره احساسات و چگونگی کنترل هیجانات مطرح می‌کرد. این گفت‌وگوها توجه دکارت را به اهمیت مطالعه احساسات انسانی جلب کرد و سرانجام به نگارش آخرین کتاب مهم او انجامید.

دکارت در این اثر احساسات را طبقه‌بندی می‌کند، منشا هر کدام را توضیح می‌دهد و نشان می‌دهد که چرا عواطف برخلاف تصور رایج دشمن عقل نیستند. از نگاه او احساسات کارکردی طبیعی و سودمند دارند اما اگر هدایت نشوند می‌توانند انسان را از داوری درست دور کنند. به همین دلیل بخش مهمی از کتاب به این موضوع اختصاص دارد که چگونه با تقویت عقل و شکل دادن عادت‌های درست می‌توان احساسات را مدیریت کرد و به زندگی متعادل‌تر و فضیلت‌مندانه‌تری رسید.

دکهارت احساسات آدمی را به شش احساس اصلی تقسیم می‌کند: شگفتی - عشق - نفرت - میل- شادی- اندوه.

از نگاه او سایر احساسات ترکیبی از این شش حالت اصلی هستند. دکارت معتقد به سرکوب یا حذف احساسات نبود، بلکه باور داشت نخستین گام شناخت دقیق آن‌ها و آگاهی از تاثیرشان بر ذهن و رفتار ماست. از این جهت دیدگاه وی شباهت قابل‌توجهی با برخی رویکردهای روان‌درمانی مدرن دارد که بر شناخت هیجانات پیش از کنترل آن‌ها تاکید می‌کند.

از نظر دکارت فلسفه ابزاری برای زندگی بهتر است. ابزاری که می‌تواند به انسان کمک کند کمتر اسیر اضطراب، میل افراطی به تأیید دیگران، ترس‌های بی‌اساس یا دلبستگی‌های زیان‌بار شود.

دکارت نگاه خوش‌بینانه‌ای به توانایی انسان در پرورش خویشتن داشت. او معتقد بود حتی افرادی که از نظر روحی ضعیف به نظر می‌رسند اگر آموزش درست ببینند و به‌طور مستمر تمرین کنند، می‌توانند تا حد زیادی بر احساسات خود مسلط شوند و زندگی خردمندانه‌تری داشته باشند.

با گذشت زمان دکارت پیروان و تحسین‌کنندگان پرنفوذ بسیاری پیدا کرد. در سال ۱۶۴۹ شهرت او به دربار ملکه کریستینا سوئد رسید. کریستینا که علاقه فراوانی به فلسفه داشت از طریق پیر شانو سفیر فرانسه در سوئد، دکارت را دعوت کرد تا برای آموزش فلسفه به استکهلم بیاید. ملکه تنها در ساعت پنج صبح فرصت مطالعه داشت و دکارت برخلاف عادت همیشگی‌ که صبح‌ها دیر از خواب برمی‌خاست، ناچار بود در سرمای سخت زمستان‌های اسکاندیناوی پیش از طلوع آفتاب از بستر خارج شود. چند ماه پس از ورود به سوئد، او به بیماری شدیدی مبتلا شد و در سال ۱۶۵۰ در ۵۳ سالگی بر اثر ذات‌الریه درگذشت. هرچند برخی تاریخ‌پژوهان درباره علت دقیق مرگ او دیدگاه‌های دیگری نیز مطرح کرده‌اند روایت رایج این است که سرمای شدید و برنامه طاقت‌فرسای دربار در بیماری او نقش مهمی داشته است.

عبارت "می‌اندیشم، پس هستم" نماد تعهد دکارت به رهایی از تعصب، پیش‌داوری و سنت‌های دست‌وپاگیر است. او باور داشت برای رسیدن به بینشی مستقل، منطقی و عمیق درباره جهان و جایگاه انسان در آن، باید هر باوری را در معرض پرسش و نقد قرار داد و تنها آنچه را که از آزمون عقل سربلند بیرون می‌آید پذیرفت.

دکارتفیلسوفجهان بینی
۰
۰
Aida Mohamadi
Aida Mohamadi
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید