ویرگول
ورودثبت نام
Aida Mohamadi
Aida Mohamadi
Aida Mohamadi
Aida Mohamadi
خواندن ۶ دقیقه·۳ ماه پیش

دریدا؛ وقتی زبان مچ خودش را می‌گیرد

اولش بخوام خلاصه در چند جمله بهتون بگم: دریدا میگه ما در زبان معنای کلمات را از طریق تفاوت آن‌ها با کلمات و نشانه‌های دیگر می‌فهمیم.

[نشانه= صورت شنیداری یا نوشتاری واژه + مفهوم آن]

اما مساله اینجاست که معنای هر نشانه برای توضیح خود به نشانه بعدی ارجاع می‌دهد، به همین دلیل معنا همیشه در حال به تعویق افتادن است. پس وقتی با چنین محدودیتی رو‌به‌رو هستیم و رابطه واقعیت و زبان آنقدر هم برایمان سرراست نیست، باید در مسیر جست‌وجوی خرد یا حقیقت قطعی و نهایی، محتاط‌تر باشیم.

در قرن بیستم زبان شناسی به یکی از حوزه‌های مهم مطالعاتی تبدیل شد و چرخش فکری ایجاد کرد. فردینان دو سوسور، زبان‌شناس و نشانه‌شناس سوئیسی، از متفکرانی بود که استدلال کرد معنی واژه ارتباط ذاتی و طبیعی با اشیای جهان ندارد بلکه واژه در نسبت و تفاوتش با دیگر واژه‌ها درون یک نظام زبانی ارزش و معنا پیدا می‌کند.

برای مثال به این چند کلمه دقت کنید: "زن - مرد - انسان - حیوان - زنده"

ما واژه زن را فقط به واسطه خودش نمی‌فهمیم بلکه بخشی از معنی آن به نسبت ارتباطش با دیگر مفاهیم ساخته می‌شود. اینجاست که مساله جالب‌ می‌شود: اگر زبان فقط ابزاری برای نام‌گذاری نیست و در شکل‌گیری معنا نقش دارد، آن‌وقت رابطه زبان و واقعیت دیگر آن‌قدر که به نظر میاد ساده و سرراست نیست.

ژاک دریدا فیلسوف الجزایری تبار فرانسوی با تکیه بر این پرسش‌ها درباره زبان و معنا، مفهوم لوگوس‌محوری را در نقد سنت فلسفی غرب مطرح کرد.

"لوگوس" واژه‌ای از یونان قدیم با دامنه معنایی گسترده است و می‌تواند به مفاهیمی مانند گفتار، سخن، عقل، استدلال و نظم اشاره داشته باشد. دریدا با نقد سنت متافیزیک فلسفه غرب نشان می‌دهد در روش آن‌ها گفتار، عقل و معنای اصیل چنان جایگاه ممتازی پیدا کرده‌اند که گویی در نهایت می‌توان به معنایی حاضر، ثابت و نهایی دست یافت.

از نظر دریدا بخش مهمی از فلسفه غرب گرفتار لوگوس‌محوری است. یعنی میل به پیدا کردن نقطه نهایی و مطمئن که بتواند معنای دیگر چیزها را تضمین کند. انگار فلسفه مدام در جست‌وجوی لحظه‌ای است که بگوید:

بالاخره اینجاست. این همان معنای واقعی است.

اما پرسش دریدا این است: آیا چنین نقطه ثابت و نهایی‌ای واقعاً وجود دارد؟ یا اینکه هر معنایی که تصور می‌کنیم نهایی است، برای معنا پیدا کردن به چیزهای دیگری وابسته است؟

باید توجه داشته باشید هدف دریدا معنی زدایی از جهان نیست. او نمی گوید هیچ چیز معنایی ندارد بلکه می‌خواهد بررسی کند ساختارهایی که از طریق آن‌ها معنا تولید می‌شود چگونه کار می‌کنند.

دریدا برای توضیح بهتر این وضعیت مفهوم [ différance تفاوت و تعویق ] را مطرح می‌کند. واژه‌ای که با جایگزین کردن حرف e به a در différence ساخته شده و به différance می‌رسد.

نکته ظریف این است که در زبان فرانسه گفتار این دو واژه تفاوتی ندارد و فقط در نوشتار از هم متمایز می‌شوند. این بازی نوشتاری خود به یکی از نکات مهم استدلال دریدا تبدیل می‌شود: معنا همیشه چیزی نیست که بتوان آن را صرفا در حضور گفتار و صدای گوینده تثبیت کرد.

différance همزمان به دو ایده اشاره می‌کند: تفاوت و تعویق. معنا از طریق تفاوت میان نشانه‌ها شکل می‌گیرد و هر نشانه برای فهمیده‌شدن به نشانه‌های دیگری ارجاع می‌دهد. بنابراین معنا به یک نقطه نهایی و ثابت نمی‌رسد بلکه همواره در زنجیره‌ای از تفاوت‌ها به تعویق می‌افتد.

به بیان ساده‌تر، وقتی می‌خواهیم معنای یک واژه را توضیح دهیم، معمولاً ناچاریم از واژه‌های دیگری استفاده کنیم. سپس برای توضیح آن واژه‌های دیگر نیز به واژه‌های دیگری نیاز داریم. معنا در این زنجیره حرکت می‌کند، اما به یک معنای نهایی و کاملاً حاضر دست پیدا نمی‌کنیم.

دریدا برای نشان دادن ناپایداری نظام‌های فکری مفهوم [ واسازی/شالوده فکنی deconstruction] را مطرح کرد. واسازی نوعی شیوه خواندن و تحلیل است که تلاش می‌کند تنش‌ها، تناقض‌ها و شکاف‌های درونی یک متن، نظریه یا نظام فکری را آشکار کند.

در این خوانش دریدا چیزی را از بیرون به متن تحمیل نمی‌کند. او به خود متن بازمی‌گردد و نشان می‌دهد که گاهی مفاهیمی که متن برای ساختن یک معنای منسجم و قطعی به کار می‌گیرد، در درون همان متن به مفاهیم دیگری وابسته‌اند یا حتی با ادعای اصلی آن وارد تنش می‌شوند. به این ترتیب متن از درون، ادعای ثبات خودش را متزلزل می‌کند.

در مورد واسازی یک سوءتفاهم رایج وجود دارد: اینکه دریدا معتقد است هیچ چیز معنایی ندارد و در نهایت همه‌چیز بی‌معناست. اما چنین برداشتی دقیق نیست. دریدا نمی‌خواهد معنا را نابود کند. مساله او این است که نشان دهد معنا چگونه ساخته و تثبیت می‌شود و چه تنش‌هایی در خود این فرایند وجود دارد.

بنابراین واسازی به معنای نابود کردن یک ساختار از بیرون نیست؛ بلکه نشان دادن شکاف‌هایی است که از درون خود ساختار عمل می‌کنند.

در ادامه یک نمونه واقعی از کار دریدا را می‌بینیم، نمونه Pharmakon از افلاطون از مثال‌های کلاسیک خوانش واسازانه است:

در Plato's Pharmacy، دریدا سراغ متنی از افلاطون می‌رود که درباره نوشتار است:

واژه یونانی:

pharmakon

هم می‌تواند معنای:

دارو

داشته باشد و هم:

سم

دارو و سم دو مفهوم متضاد به نظر می‌رسند.

اما یک واژه واحد هر دو را در خود دارد.

دریدا این ابهام را تصادفی و بی‌اهمیت نمی‌داند. آن را وارد ساختار استدلال افلاطون می‌کند و نشان می‌دهد که مرزی که افلاطون میان نوشتار به‌عنوان درمان و نوشتار به‌عنوان تهدید ترسیم می‌کند آن‌قدر که به نظر می‌رسد محکم نیست.

واسازی پنج حرکت دارد:

۱. یک متن یا مفهوم را انتخاب کن.

مثلاً:

مردان عقلانی‌اند و زنان احساسی.

۲. دوگانه را پیدا کن.

عقل / احساس
مرد / زن

۳. سلسله‌مراتب را پیدا کن.

عقل برتر از احساس
مرد عقلانی‌تر از زن

۴. نشان بده طرف فرودست برای تعریف طرف برتر ضروری است.

اگر احساس نباشد عقل در این تقابل چه معنایی دارد؟

اگر زن نباشد مرد در این ساختار جنسیتی چگونه تعریف می‌شود؟

۵. نشان بده مرز میان دو طرف آن‌قدر خالص و طبیعی نیست که متن فرض کرده است.

آیا مرد هیچ احساس ندارد؟

آیا زن فاقد عقل است؟

و مهم‌تر:

چه کسی و در چه تاریخی این دو را این‌گونه تعریف کرده است؟

اینجا واسازی انجام شده است.

دریدا ابزار بسیار قدرتمندی به ما می‌دهد تا نشان دهیم مفاهیم چگونه درون نظام‌های مفهومی و سلسله‌مراتب معنایی قرار گرفته‌اند.

واسازی یک دستگاه نظری نیست که دریدا یک بار ساخته باشد و با آن همه چیز را تحلیل کند.

دریدا بعدها خودش نسبت به اینکه آن را یک «روش» ثابت بدانیم مقاومت می‌کند. چرا؟

چون اگر واسازی یک دستورالعمل ثابت باشد: خودش تبدیل می‌شود به همان چیزی که دریدا علیه آن هشدار می‌دهد: یک مرکز و روش ثابت.

بنابراین دقیق‌تر است بگوییم:

واسازی یک شیوه خواندن و اندیشیدن است که از درون یک متن، وابستگی‌ها، حذف‌ها، سلسله‌مراتب و تنش‌هایی را آشکار می‌کند که ثبات ظاهری آن متن را ممکن کرده‌اند.

چرا نظریه دریدا انقلابی شد؟

دیدگاه او همه علوم انسانی را تحت تأثیر قرار داد:

  • در نقد ادبی دیگر متن فقط یک معنای صحیح نداشت.

  • در حقوق این پرسش مطرح شد که آیا قوانین فقط یک تفسیر معتبر دارند؟

  • در علوم اجتماعی مفاهیمی مثل هویت، جنسیت و قدرت به عنوان پدیده‌هایی ثابت و ذاتی دیده نشدند، بلکه به عنوان برساخته‌هایی تاریخی و زبانی بررسی شدند.

اما از نگاه یک پژوهشگر فلسفه مهم‌ترین پرسشی که باید از دریدا بپرسیم این است:

اگر هیچ مرکز ثابتی وجود ندارد و هر معنا به معنای دیگری ارجاع می‌دهد، آیا خود این ادعای دریدا حقیقتی ثابت است؟

زن مردفلسفه غربزبانعلوم اجتماعیعلوم انسانی
۰
۰
Aida Mohamadi
Aida Mohamadi
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید