یکی از جریان بعدی که قابل توجه است نظریه سیستم ها و دانش سایبرنتیک است. محققان کامپیوتری بیشتر با ان اشنا هستند و در روانشناسی هم در حوزه کنترل رفتار از این اصطلاحات استفاده می کنیم. روان شناسان وقتی پدیده ها را بررسی می کنند یک محور بررسی شناخت ماهیت این پدیده هاست و محور دیگر شناخت قوانینی است که بر کنترل آن ها حاکم هست. این که چطور یک سیستم خودش را کنترل می کند و تعامل می کند و چه چیزی او را مدیریت می کند.
ما وقتی درباره رفتار بخصوص انسان و موجودات پیچیده صحبت می کنیم معمولا تبیین هایمان درباره انسان با سایر موجودات فرق دارد. مثلا شما فرض کنید یک انسان از کوه به سمت انسان دیگری پایین می آید و در شکل دوم سنگی را میبینید که اگر کوه شیب داری به سمت پایین می آید.:

الان ما دو واقعه را مشاهده می کنیم و می خواهیم تبیین کنیم که چرا این اتفاق افتاده است. چطور تبیین کنیم؟ مثلا چرا سنگ به سمت پایین حرکت کرد؟ می گوییم قانون جاذبه بر سنگ اعمال شد و سنگ به سمت پایین آمد. یعنی یک تعبیر فیزیکالیستی و مکانیکالیستی انجام می دهیم. اما تبیین ما از شکل دوم یعنی پایین آمدن انسان چیست؟ می گوییم او می خواسته به دوستش در پایین کوه برسد. یعنی برای تبیین او بدون تامل دو فرض را در تبیین مان ارائه کردیم:
1- اول به موضوع «خواست» اشاره کردیم. (می خواسته یعنی میل داشته یا اراده داشته یا دوست داشته)
2- دوم این که برای آن فرد یک ماهیت ذهنی (Mental state) و تفکری قائل هستیم که رفتار او را کنترل می کند (Control of behavior). به این معنا که:
الف) یک عاملیتی (Agency) قائل هستید. که همان چیزی است که در حوزه های مختلف به اشکال مختلف تعبیر می شود به: تفکر، اراده ، میل، اختیار، رغبت و .... یعنی در این صورت با معیارهای فیزیکی با آن برخورد نکردید و با معیارهای دیگری تبیین کردید.
ب) از طرفی برای آن موجود هدفی غایی (Final cause) و هدفی نهایی را در نظر گرفته اید. یعنی هدفی هست که او را تحریک به پایین آمدن می کند. یعنی آنچه محرک او هست فقط نیروها و فشارهایی که از قبل به او وارد می شوند نیست بلکه اهداف و آرزو هایی دارد که پیش روی اوست و آنهاست که او را به سمت اهدافش حرکت می دهد.
خب با این حال سئوال این است که یک فاصله بزرگی بین سیستم های پیچیده ای مثل انسان و سایر سیستم ها وجود دارد.
یک راه برای از بین بردن این فاصله این است که از منظر دیگری به این موجودات نگاه کنیم. در دهه 50 یک زیست شناس داریم به نام برتلانفی (Ludwig von bertalanffy) که نظریه سیستم ها را مطرح می کند و در واقع نکته جالب این نظریه این است که از منظری انتزاعی تر موجودات زنده را ترسیم می کند. کار نظریه سیستم ها این است که موجودات را همچون سیستم تعریف می کند.
تعریف سیستم عبارتست از مجموعه ای ازتعدادی از عناصر که با همدیگر و با محیط بیرونی شان هم تعامل دارند و مهم تر این که می توانند در خودشان خصوصیات نوظهوری ایجاد کنند و تکامل پیدا کنند. برخی از این سیستم ها بسته و برخی باز هستند. برخی ساده و برخی پیچیده هستند. هر قدر پیچیدگی سیستم ها بالاتر برود، خصوصیات و ویژگی های نوظهوری را می توانیم در آن ها مشاهده کنیم.
یک نکته جالب که در این نگاه بود این بود که تاکید روی ارگانیسم به جای مکانیزم و نگاه کل نگرانه است. ما به جای این که روی عناصر مجموعه تاکید داشته باشیم و ویژگی آن ها را تعریف کنیم، و مکانیزم های آن را استخراج کنیم، سعی می کنیم که سیستم را به عنوان یک کل در نظر بگیریم و ارتباط آن ها را به هم دیگر توصیف کنیم. جالب این است که وقتی به این شکل سیستم را مورد بررسی قرار می دهید خصوصیاتی در آن دیده می شود که در تک تک اعضا و بررسی آن ها مشاهده نشود. مثلا شما حرکت مجموعه ای از ماهی ها را می بینید که با هم حرکت می کنند و شما تصورتان این است که جالب است، این ماهی ها ممکن است که راهنمایی داشته باشند و ماهی ها با او حرکت ها را تنظیم می کنند. اما بعد که دقت می کنید می بینید که در سیستم آن ها ممکن است گیرنده هایی باشد که فاصله آن ها با ماهی کناری اگر از حدی بیشتر باشد خودشان را نزدیک می کنند و اگر کمتر باشد خودشان را دور می کنند. اما با همین دو قانون ساده وقتی مثلا تعدادی پرنده را کنار هم قرار بدهید خواهید دید که یک پترن هایی مشاهده می شود که از نگاه بیرونی به نظر هدفمند و هوشمند می آید. وقتی این پرندگان یا ماهی ها را به صورت کل تصور کنیم ممکن است چیزهایی را در آن ببینیم که در پرداختن به جزئیات مشاهده نشود. ممکن است در این ویژگی ها موضوعاتی مانند «رفتار هدفمند» یا «رفتار پیچیده و هوشمند» نیز وجود داشته باشد.
-مثال سیستم ترموستات
یک نمونه ساده سیستم فیدبکی، سیستم ترموستات است. فرض کنید برای یک نفر که در دوران ما زندگی نمی کند و از دوران های گذشته او را به این زمان آورده ایم. او برایش جالب است وقتی می بیند درجه حرارت اتاق به طور خودکار تنظیم می شود و همیشه روی 25 درجه باقی می ماند. از نظر او این سیستم یک سطحی از هدفمند را دارد که می تواند آن را مشاهده کند. از منظر سیستمی می بینیم که این سیستم برخی عناصر را دارد که با هم تعامل دارند و وقتی این عناصر و طراحی را با همین ترتیب شکل بدهیم، در هر جایی ممکن هست که یک چنین رفتاری مشاهده شود. می تواند ماشین یا انسان یا هر چیز دیگری باشد.
ما در این سیستم این بخش ها را داریم:

شما فرض کنید ما درجه حرارت اتاق را داریم و مقایسه کننده آن را یک سیستم حساس به درجه حرارت ساده در نظر بگیرید. مثلا یک سیم ساده که با گرما و سرما منبسط و منقبض می شود و با این کار مداری را وصل یا قطع کند. حال وقتی حرارت از حدی بیشتر شود این سیم منبسط می شود و سیستم عمل ترموستان روشن می شود و وقتی سرد شود سیم منقبض شده و سیستم عمل ترموستات خاموش می شود. و وقتی سیستم عمل ترموستات روشن شود، در محیط تغیراتی ایجاد می شود و این تغییر دوباره یک فیدبک به سیستم می دهد. وقتی فیدبک مجددا به سیستم ارائه شد، سیستم مجددا خودش را تنظیم می کند. و این چرخه منظم ادامه پیدا می کند.
ما در موضوعات زیادی این را می توانیم ببینیم. مثلا تنظیم تعادل حیاتی حرارت بدن ما. مثلا همیشه باید سطح قند خون ما در حدی مشخص باید باشد. اگر کم یا زیاد باشد، سیستم هایی روشن می شوند که قندمان را به حالت عادی برگرداند. در این سیستم ترموستات ما تنها روشن و خاموش یرای سیستم عمل در نظر گرفتیم حال آن که می تواند مدرج باشد یا حتی به شکل احتمالاتی فعال شود. یا حتی می تواند یک الگوی پاسخ نداشته باشد بلکه چند الگوی پاسخ داشته باشد. یا می تواند تک سیستمی نباشد و خود این سیستم درون سیستم های مختلفی باشد. وقتی این موارد را کنار هم قرار بدهیم در حقیقت سطح پیچیدگی اضافه خواهد شد. و خواهیم دید که بدون این که متوجه شویم بدن ما خودش را کنترل می کند. ما هزاران بلکه میلیون ها سیستم در بدن ما در کار است که هرکدام کم و زیاد بشه مبتلا به اختلال یا بیماریم می شویم. شما میبینید که با این نگاه می توانید دو حزه را با هم مرتبط کنید.
در سطح روان شناختی هم می توانیم از همین منظر تفسیر کنیم. شما انسان ها هر کدام یک سطح تعادل بهینه دارید . یک سیستم مقایسه کننده دارید که از آن سطح بالاتر برود یا پایین تر برود یک سیستم در شما فعال می شود که آن را جبران کند به حالت عادی برگرداند. مثلا عزت نفس شما که حدی دارد. اگر کسی شما را تحقیر کند چه می شود؟ ورودی، با سطح بهینه عزت نفس شما فاصله دارد و شما باید این فاصله را جبران کنید. ممکن است سیستم های پاسخ متفاوتی داشته باشید. بالاخره کارهایی انجام می شود تا این سیستم به حالت عادی برگردد. اگر به حالت عادی بر نگردد سیستم دائما در حال اذیت شدن است.
مثال دیگر این است که هر کدام از شما تصوری از خودتان به عنوان ادم خوب و دست و دل باز دارید. در راه می بینید گدایی مطالبه پول می کند و شما پول به او نمی دهید. جلوتر که بروید میبینید این ورودی با این که من ادم خوب و دست و دل بازی هستم هم خوانی ندارد در نتیجه چه می کنید؟ برای خودتان توجیه می کنید و میگویید این ها سربار جامعه هستند و اگر پول بدهم باعث می شود تقویت شوند و لذا من کار درستی انجام دادم. یعنی با یک توجیه یا با تعبیر روان شناختی تر، با مکانیزمهای دفاعی سعی می کنید که سطح تعادلتان را دوباره به حالت عادی برگردانید.
شما می توانید خیلیویژگی هایی که پیچیده می نامیم را میتوانید با این مدل آن ها را تنظیم کنید. مثلا یک کرم چوب هست که میبینید همیشه به سمت جاهای مرطوب درخت حرکت می کند. و برای شما جالب می آید. بعد کالبد شکافی که کنید میبینید فقط یک سیستم روشن و خاموش دارد. وقتی سنسورهای سطح بدنش با خشکی مواجه شوند، سیستم او روشن می شود و شروع می کند به حرکت کردن تا جایی برسد که آب و نم باشد و انجا سیستم او خاموش می شود. از بیرون که نگاه کنید به نظر می رسد که او رفتار هوشمندی انجام می دهد.
-طراحی سیستم های پیچیده
اگر ما با نگاه های مطرح شده سیستم های پیچیده ای را طراحی کنیم که از اجزای بیشتری برخوردار باشند آیا نمی توانیم این هوشمندی که مختص سیستم های خاص و با پیچیدگی خاص و برای انسان در نظر می گرفتیم را به این سیستم ها هم اطلاق کنیم؟ برخی از دانشمندان معتقدند که بله می شود اطلاق کرد. یعنی برخی خصوصیاتی که ما منحصر به انسان میدانیم را می توان در سیستم های پیچیده گنجاند. الان نمونه اش در حوزه نظامی در جایی که خیلی کاربرد دارد موشک سازی است که هدف را تعقیب می کند و اگر هدف مسیرش را تغییر داد آن هم تغییر می دهد. البته این ادعای بزرگی است اما می تواند مسیر را باز کند که ما ویزگی هایی مثل رفتار پیچیده یا هوشمندی را از نوعی که نباید به ان نزدیک شد نگاه نکنیم و میتوان با طراحی سیستم پیچیده ممکنه به آن ها برسیم. و این مانع ذهنی از جلود دانشمندان برچیده شد و سیستم های پیچیده را طراحی کردند. در طراحی ها به نکاتی رسیدند که جالب است.
نکته این است که همانطور که روان شناسی و علوم شناختی در ایده و تمایل به ساختن ماشین شبیه انسان، گرد هم امدند، دیدگاه سیستمی هم می تواند خیلی از رشته های به ظاهر متفاوت را کنار همدیگر قرار دهد.
حال جمله ای را بررسی کنیم از وِینر (Norbert Wiener) کسی که نظریه سایبرنتیک را اولین بار مطرح کرد. نظریه او این است : آنچه در تبیین سیستم های پیچیده در حوزه های مهندسی و زیستی اهمیت دارد مفاهیمی مانند اطلاعات و پسخوراند و ارتباطات است نه چیزهایی مانند ماده و انرژی. سیستم های سایبرنتیک از قابلیت دریافت و ذخیره سازی و پردازش اطلاعات برای کنترل خود برخوردارند. یکی از مولفه های کلیدی انان امکان استفاده از اطلاعات و پسخوراند است و سیستم ها با دریافت پسخوراند به گونه ای هدفمند رفتار می کنند و قابلیت خودتنظیمگری را بدست می اورند و چنین سیستم هایی را در طبیعت اکوسیستم ها ، ماشین ها، سیستم های فیزیولویک و حتی فرایند های شناختی می توان مشاهده کرد.
ایشان کارشان طراحی سیستم پیچیده است. و می گوید سطحی و بعد تازه ای وجود دارد به نام اطلاعات یا خبر و آنچه حائز اهمیت است این است نه میزبان. میزبان مهم نیست مغز باشد یا کامپیوتر یا چوب یا... کلا ماده و انرژی مهم نیست بلکه سیستم اطلاعاتی است که بر میزبان حاکم می کنیم. اگر این را بتوانیم پیدا کنیم در اصل رمز هوشمندی یا خود مختاری یا رفتار پیچیده را می توانیم پیدا کنیم و ما را خیلی به آن تعریفی که روح و جوهر علوم شناختی است نزدیک می کند.
موفق باشید