«قدرت سخت، بدون ترجمه فرهنگی و روایی، ناتمام میماند و امنیت ملی، بدون دیپلماسی فرهنگی، پرهزینهتر، آسیبپذیرتر و ناپایدارتر خواهد شد.»

به گزارش روابط عمومی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، رضا عزیزیان، کارشناس مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی در مطلب جدید خود که در اختیار خبرگزاری ایسنا قرار داده است، نوشت: در جهان امروز، منازعات بزرگ تنها در میدان نظامی یا در سطح تقابل سیاسی شکل نمیگیرند،بلکه پیش از آن،در عرصه ادراک، تصویر، روایت و مشروعیت آغاز میشوند.
کشورها پیش از آنکه هدف فشار، تحریم یا تقابل قرار گیرند، در ذهن افکار عمومی، رسانهها، اندیشکدهها و محافل تصمیمساز بهگونهای معرفی میشوند که اعمال فشار علیه آنان موجه، ضروری و حتی اخلاقی جلوه کند. از این رو، مواجهه با این روند صرفا با ابزارهای سیاسی و امنیتی کافی نیست و بدون حضور فعال در میدان فرهنگ، روایت و اقناع عمومی، امکان خنثی سازی آن محدود خواهد بود. به بیان دیگر، دیپلماسی فرهنگی و قدرت نرم دیگر حوزههایی صرفاً نمادین یا تزئینی نیستند، بلکه بخشی از زیرساخت امنیت ملی به شمار میآیند.
پیروزی سخت، بدون پیروزی روایی ناپایدار است
تحولات اخیر نیز بار دیگر نشان دادند که جنگها و بحرانها صرفاً حاصل محاسبات نظامی یا سیاسی نیستند، بلکه بر بستری از معنا، تصویر و قضاوت عمومی شکل میگیرند. جنگ یا تنش اخیر، در عین آنکه نشان داد جمهوری اسلامی ایران از اراده و توان سخت بازدارندگی برخوردار است، همزمان یک «پنجره ادراکی» در نزد افکار عمومی جهان و بخشی از نخبگان گشود. در غرب، قدرت نظامی ایران در بسیاری از ارزیابیها همچنان تهدیدآمیز تلقی میشود، اما در عین حال این واقعیت نیز مورد توجه قرار گرفته که ایران توانسته است در برابر آمریکا و رژیم صهیونیستی اراده نظامی و سیاسی خود را تحمیل کند. در جهان عرب نیز واکنشها یکدست نبوده است: بخشی از افکار عمومی کشورهای عربی از ایستادگی ایران در برابر آمریکا و اسرائیل استقبال کردهاند، در حالیکه بخشی دیگر این تحولات را از دریچه نگرانی نسبت به جاهطلبی هستهای ایران مینگرند. این وضعیت نشان میدهد که فرصت ادراکیِ پدیدآمده، خودبهخود به سرمایهای پایدار تبدیل نخواهد شد، مگر آنکه از طریق دیپلماسی عمومی و سرمایهگذاری فرهنگی به روایت ماندگار تبدیل شود. به بیان دیگر، هر موفقیت سخت، اگر به پیروزی روایی و فرهنگی ترجمه نشود، بخشی از ظرفیت راهبردی خود را از دست میدهد.
دیپلماسی فرهنگیِ غایب و امنیتیشدن تدریجی تصویر ایران
نکته اساسی آن است که کمتوجهی به فرهنگ و دیپلماسی فرهنگی فقط به ضعف در عرصه تصویر منجر نمیشود، بلکه میتواند زمینهساز آسیبپذیری امنیتی شود. در جهان معاصر، هیچ خلأ روایی برای مدت طولانی خالی نمیماند. اگر کشوری روایت خود را تولید نکند، دیگران آن را بهجای او تعریف میکنند. این تعریف بیرونی بهتدریج کشور را در قالب بحران، تهدید و ابهام، تثبیت میکند و پیامد آن تنها به حوزه رسانه محدود نمیماند، بلکه بر سیاست، اقتصاد، علم، گردشگری، همکاریهای منطقهای، مناسبات فرهنگی و حتی بر نوع مواجهه با شهروندان آن کشور-افکار عمومی- در خارج از مرزها اثر میگذارد. به همین دلیل، غفلت از دیپلماسی فرهنگی در نهایت فقط یک نقصان فرهنگی نیست، بلکه میتواند به خطایی راهبردی با نتایج امنیتی تبدیل شود.
لزوم تبدیل سرمایههای تمدنی به قدرت نرم
در مورد ایران، این مسئله اهمیتی دوچندان دارد. ایران کشوری با عمق تمدنی، حافظه تاریخی، سرمایه انسانی، میراث فرهنگی، ظرفیت علمی و تنوع اجتماعی گسترده است؛ با این حال، در بخش بزرگی از محیط نخبگانی و افکار عمومی بویژه در غرب، بیش از آنکه بهعنوان یک واقعیت تمدنی و اجتماعی متکثر دیده شود، در قالب یک «پرونده امنیتی» فهم میشود. این شکاف میان «واقعیت ایران» و «تصویر ایران» یکی از مهمترین خلأهای راهبردی کشور است. هنگامی که یک کشور عمدتاً از دریچه تهدید، بیثباتی و بحران بازنمایی شود، هزینه اعمال فشار علیه آن کاهش مییابد و در مقابل، امکان دیدهشدن وجوه فرهنگی، علمی، تاریخی و اجتماعی آن تضعیف میشود.
اندیشکدهها چگونه تصویر ایران را میسازند؟