امروز سالروز شهادت امام حسن عسکری است .که در واقعه پایان ۲۵۰ سال امامت حضوری امامان شیعه و آغاز غیبت امام آخر شیعیان اثنی عشری است.

.بررسی زندگی این ائمه شیعه جنبه های مختلفی را در بر می گیرد ولی امروز بیشتر قصد مقاله بررسی منش سیاسی ائمه شیعه در این ۲۵۰ سال است که تقدیم می شود.
به چه کسانی شیعه گفته میشود؟
شیعه در لغت به معنی پیرو و رهجو و رهرو معنی شده است، ولی در اصطلاح دینی اسلامی به کسانی گفته میشود که جریان حاکمیت بعد از پیامبر اسلام را نپذیرفتند و به پیروی از علی ابن ابیطالب راه مخالفت در پیش گرفتند. آنان معتقدند که پیامبر، علی علیهالسلام روز غدیر خم به خلافت خود برگزیده و اقدامات بعد از پیامبر اسلام حرکت مخالف با حکم صریح قرآن و پیامبر بوده است. خلاصه، به پیروان حضرت علی علیهالسلام لقب شیعیان علی داده شده است.

فرق شیعه
شیعه بعد از دورهای خودش انشعاباتی پیدا کرد و به ۳ دسته عمده تبدیل شد که هماکنون هم پیروانشان هستند:
۱- شیعه اثنی عشری یا جعفری: کسانیاند که بعد از پیامبر اسلام به ۱۲ خلیفه و جانشین نصبشده پیامبر از طرف خدا معتقدند و معتقدند نام آنها در زمان پیامبر از زبانش آورده شده است. اولینشان علی ابن ابیطالب است که در غدیر خم به خلافت از سوی پیامبر و به فرمان خداوند برگزیده شد و آخرینشان که حکومت جهانی تشکیل میدهد و عدالت را برقرار میکند، مهدی است.که اکنون غائب است . در ایران، عراق، لبنان، افغانستان و پاکستان این شاخه از شیعیان بیشترین حضور را دارند.

۲- شیعه زیدی: شیعیانی هستند که معتقدند زید، پسر پیشوای چهارم شیعیان یعنی علی ابن الحسین علیهالسلام، که بر ضد حکومت وقت قیام کرد، امام و پیشوا است. از این به بعد هر کس فقط اگر قیام به سیف یا حرکت مسلحانه انجام دهد، پیشوای آنان است. امامان زیادی از این انشعاب در تاریخ پدید آمدند. عمده شیعیان زیدی ساکنان یمن هستند.

۳- شیعه اسماعیلی: شیعیانی هستند که اسماعیل، فرزند جعفر ابن محمد الصادق علیهالسلام، را امام و پیشوا میدانستند. وقتی دیدند اسماعیل از دنیا رفته، با پسرش بیعت کردند. این شیعیان کلاً خیلی خود را مقید به پایبندی به شریعت دینی نمیدانند و باطن را مهمتر از ظاهر و فقه میدانند. امامانی داشتهاند که در طول تاریخ رهبریشان را برعهده داشتهاند و اکنون آقاخان پنجم رحیم اقاخان رهبری این گروه از شیعه را برعهده دارد.

پیروان اسماعیلیه در این مناطق هستند:
هند و پاکستان: بیشترین جمعیت اسماعیلیان در این کشورهاست، بهویژه در شهر کراچی و نواحی گجرات.
افغانستان و تاجیکستان: در بدخشان و کوههای پامیر، گروههای بزرگ اسماعیلی زندگی میکنند.
سوریه: در مناطق کوهستانی (مثلاً سلمیه) اقلیت اسماعیلی حضور دارد.
ایران: در قزوین، الموت، خراسان و برخی مناطق کرمان هنوز گروههایی از اسماعیلیان هستند.
شرق آفریقا: بهویژه در کنیا و تانزانیا، مهاجران اسماعیلی ساکناند.
اروپا و آمریکای شمالی: بهویژه کانادا (ونکوور و تورنتو) و ایالات متحده، که جامعه اسماعیلی مهاجر فعالی دارند.
اما برای اختصار، چون مقاله مربوط به شیعیان ۱۲ امامی و امامان آنهاست، همین مقدار توضیح کافی است.
---
سیاست در دوره ۲۵۰ ساله امامان شیعه اثنی عشری
اصولاً سیاست در این دوره از تاریخ شیعه و امامانشان فراز و فرودهایی داشته است. ولی در کل، سیاست از ۳تاکتیک همیشه پیروی کرده است:
۱. نشست حکیمانه (تقیه):
در برهههایی از تاریخ امامان شیعه، مشاهده میشود که امامان خود را میان دو گزینه میدیدند: یا سیاست قیام مسلحانه و نظامی را انجام دهند و در مقابل جریان مخالف دست به شمشیر ببرند، یا به شیوه نرم و به دور از برانگیختن حساسیتهای دشمن، مبارزه خود را ادامه دهند.
اصولاً شیعه اثنی عشری به دلیل ماهیت ضد ظلم و حماسی که داشت ودارد، امکان زیست مسالمتآمیز را با حکومتهایی که به شریعت عمل نمیکردند، نداشت.وندارد ولی حرکت نظامی بدون پیامدهای ملموس هم جز به مهلکه رفتن نبود و امامان شیعه و پیروانشان طبق دستور قرآن از آن پرهیز میکردند.
در این مواقع، امامان شیعیان بدون اقدام نظامی، از طریق مخفیکاری و حرکات فرهنگی تلاش خود را برای پیدا کردن فرصتی برای تشکیل حکومت انجام میدادند. اما از اصولشان نیز عقبنشینی نمیکردند. در واقع، مبارزه نرم و فرهنگی + حفظ اصول = نشست حکیمانه. این روش با هزینههای کمتر، حفظ شیعه و شیعیان و همچنین حفظ فرهنگ شیعه را به دنبال داشت.
۲. حرکت مسلحانه محدود:
البته امامان شیعه از تشکیل حکومت نیز غافل نبودند. ولی زمانی قیام و اقدام نظامی میکردند که این اقدام نتایج بلندمدت و ماندگار داشته باشد. در غیر این صورت، نشست حکیمانه سیاست آنها در بیشتر این ۲۵۰ سال بود. البته کمبود قوای انسانی و نظامی نیز نقش مؤثری در کم بودن اقدامات نظامی امامان شیعه داشت.

---
حفظ اصول؛ ویژگی هر ۲ تاکتیک
در واقع، امامان شیعه هیچگاه این را صحیح نمیدانستند که «هدف وسیله را توجیه میکند». نشست و تقیه حکیمانه، تاکتیک مبارزه بود آنهم با شیوههای مشروع و پسندیده. در هر حال، هدف هر دو تاکتیک حفظ اسلام و ادامه حرکت شیعه در مسیر درست، حتی در صورت در دست نداشتن حاکمیت بود.
---
۳-سیاست نفوذ مشروع دینی (سازمان وکالت)
با اینکه در بیشتر دورهها امامان شیعه نشست حکیمانه و تقیه داشتند، ولی با توجه به گسترش تشیع در نقاط مختلف نیاز بود تا امامان شیعه برای رهبری پیروان خود و در امان ماندن از نفوذ افکار انحرافی حاکمیت آن روز، به تشکیل سازمانی دست بزنند که وکلای ایشان نقش نیابت امامان را برعهده داشته باشند. وجوهات شرعی از پیروان دریافت میشد، سؤالات شرعیشان پاسخ داده میشد و زمینه حفط وگسترش فرهنگ شیعه فراهم باشد وهمچنین شیعیان با شرایط جدید که از غیبت امام دوازدهم آعاز می شد اخت بگیرند.
---
دورههای مختلف ۳ تاکتیک
نشست حکیمانه: در دوره خلفای نخستین که به راشدین مشهورند شروع شد. امام علی قیام مسلحانه را به صلاح جامعه اسلامی نمیدید. در دوره امام حسن بعد از صلح با معاویه ادامه داشت. در زمان امام حسین در حکومت معاویه (۱۰ سال) نیز این وضع ادامه داشت.و بعد از قیام عاشورا تا پایان این ۲۵۰ سال، یعنی شهادت امام حسن عسکری، مستمراً ادامه یافت.
اقدام مسلحانه محدود: در زمان خلافت ۵ ساله حضرت علی، در دوره جنگ امام حسن با معاویه و در قیام عاشورا از این روش استفاده شد.
سازمان وکالت
سازمان وکالت هم از دوره امام صادق آغاز در دوره امام موسی کاظم سازمان یافته شد و در دوره ۴ امام بعد نیز تا تاپایان ۲۵۰ سال ادامه یافت . یعنی در دوره امام رضا و امام جواد و امام هادی وامام حسن عسکری .ودر دوره امام حسن عسکری به اوج رسید .و در دوره امام دوازدهم و به صورت نیابت خاصه تجلی یافت.

---
پایان نوشتار
به هر حال، این ۳ تاکتیک برای حفظ اصولی استفاده شدند که مقدس بودند و صرفاً وسیلهای با روشهای اجرای مشروع برای هدف دینی بودند. هدف، حفظ شیعه و در فرصت مناسب تشکیل حکومت و اجرای احکام بود. این درس را به ما میدهد که هیچکدام از روشها در سیاست به خودی خود نباید مطلق انگاشته شود.هدف صرفا قبضه قدرت نیست، که این کار دنیا طلبان است بلکه تشکیل حکومت واجرای حق و پیاده کردن احکام خدا است.
البته مسلم است که جهاد در فرهنگ اسلامی جایگاه ویژهای دارد. ولی همین جهاد باید با توجه به مقتضیات زمانه به صورتهای مختلف (جهاد نظامی، جهاد اقتصادی، جهاد علمی و …) انجام شود. و اینجاست که روشن میشود در عصر حاضر هیچکدام از روشهای مذاکره یا اقدام نظامی برای همه شرایط مناسب نیست و باید طبق شرایط زمانه، بهعنوان ابزار حفظ اصول اصلی به کار گرفته شود.