
حقیقتش نمیخواستم دیگر پست سیاسی بنویسم و احساسم این است که سیاستبازیهایی دارد که فراتر از عقل افراد عادی و سادهنگری مثل من است. اما چون ترک عادت موجب مرض است و معتاد تحلیل سیاسی هستم، حتی اگر منافعی برایم نداشته باشد، وقتی میبینم کارشناسانی در حد استادان برتر دانشگاه از جنگ در هفته بعد در تلویزیون حرف میزنند و جنگی نمیشود، به این نتیجه میرسم که نوشتن یک مقاله از سوی یک فرد عادی در سایت با مخاطب زیاد و گسترده ندارد و نهایتاً مقاله شاید در سرچ گوگل در صفحات خیلی پایینتر از صفحه اول دیده شود.
این مقاله رامینویسم تا به قول سیگاریها نیکوتین سیاست به مغزم برسد.
---
مقتضیات سیاست خارجی بعد از پایان جنگ
بعد از اینکه شعله جنگ هشتساله میان ایران و عراق با آتش و قطعنامه ۵۹۸ و بازگشت دوطرف به مرزهای ۱۹۷۵ در قرارداد الجزایر خاموش شد و تبادل اسرا انجام شد، دوره جدید در ایران و عراق آغاز شد.

در سال ۱۳۶۸ امام خمینی رحلت کردند و آیتالله خامنهای بعد از فوت ایشان به عنوان رهبر انتخاب شد و آقای هاشمی رئیسجمهور شدند. در این دوره مقتضیات زمان با دوره جنگ بسیار متفاوت بود: لزوم بازسازی خرابههای جنگ و احیای اقتصاد کشور و همچنین تغییر سبک زندگی مردم نسبت به دوره جنگ و گرایش بیشتر به مصرفگرایی و زندگی مادی.
واقعیت اینگونه ترسیم میشد که برای احیای اقتصاد نیاز به سرمایهگذاری خارجی یا حداقل استقراض خارجی بود. در این شرایط، مسائل سیاسی مانع بر سر راه همکاریهای اقتصادی میان ایران و غرب بود و تا این مسائل حل نمیشد سرمایه وارد کشور نمیشد.
---
اقدامات اعتمادساز ایران
اول: آزادی گروگانهای آمریکایی که در لبنان به اسارت گرفته شده بودند. در این مرحله با تماسهایی که طرف آمریکایی و ایرانی انجام دادند، قرار شد ایران در آزادی این گروگانها از نفوذ معنوی خود در لبنان استفاده کند و آمریکا در مقابل مناسبات عادی با ایران در پیش گیرد. به هر حال این اقدام اعتمادساز ایران انجام شد، ولی نمایندگان رئیسجمهور وقت آمریکا، بوش پدر، که از سازمان ملل بودند گفتند در مورد وعدههای آمریکا نمیتوانند تضمین همکاری بدهند. هرچه بود، این اقدام بیاثر شد.

دوم: دعوت از شرکتهای نفت آمریکایی برای حضور در صنعت نفت ایران. داستان اینطور بود: در سالهای ۱۹۹۳–۱۹۹۴ میلادی (اوایل دهه ۷۰ شمسی) مذاکراتی غیررسمی و رسمی با شرکتهایی مثل کونوکو (Conoco) آمریکا انجام شد. ایران قصد داشت توسعه میدانهای نفتی سیرجان و سیری را به این شرکت واگذار کند.
چرا شکست خورد؟ قرارداد اولیه تقریباً آماده امضا بود (حدود ۱ میلیارد دلار). اما در مارس ۱۹۹۵، بیل کلینتون رئیسجمهور آمریکا با صدور فرمان اجرایی ۱۲۹۵۷ هرگونه سرمایهگذاری شرکتهای آمریکایی در بخش نفت و گاز ایران را ممنوع کرد. بعد هم قانون داماتو (۱۹۹۶) تصویب شد که حتی شرکتهای غیرآمریکایی را در صورت همکاری با صنعت نفت و گاز ایران تهدید به تحریم میکرد. در نتیجه، شرکتهای آمریکایی رسماً کنار کشیدند و ایران به سمت شرکتهای اروپایی و آسیایی (مثل توتال فرانسه، پتروناس مالزی و شرکتهای چینی) رفت. در واقع این اقدام ایران بینتیجه ماند.

---
حادثه میکونوس و پیامدهای آن
۲۶ شهریور ۱۳۷۱ (۱۷ سپتامبر ۱۹۹۲) در رستورانی به نام میکونوس در شهر برلین آلمان، چند نفر مسلح به روی رهبران حزب دموکرات کردستان ایران (اپوزیسیون مسلح مخالف جمهوری اسلامی) تیراندازی کردند. در این حادثه، صادق شرفکندی (دبیرکل حزب دموکرات کردستان ایران) و سه نفر دیگر کشته شدند.
دادگاه میکونوس: پلیس آلمان تعدادی از مظنونان (از جمله لبنانیها و ایرانیها) را بازداشت کرد. روند دادگاه طولانی شد (۱۹۹۳ تا ۱۹۹۷). در نهایت، ۱۰ آوریل ۱۹۹۷ دادگاه برلین رأی داد که این ترور با اطلاع و دستور مقامات عالیرتبه ایران صورت گرفته است. در حکم دادگاه حتی به نام علی خامنهای و اکبر هاشمی رفسنجانی اشاره غیرمستقیم شد.
پیامدهای سیاسی:
1. بحران دیپلماتیک با اروپا: پس از صدور حکم، اتحادیه اروپا سفرای خود را از تهران فراخواند. روابط ایران با کشورهای اروپایی به پایینترین سطح بعد از انقلاب رسید.
2. انزوای بیشتر ایران در صحنه بینالمللی: درست در زمانی که دولت هاشمی تلاش میکرد با غرب تعامل کند، این ماجرا همه آن تلاشها را زیر سؤال برد.
3. زمینهسازی برای تغییر رویکرد در دولت بعد: وقتی دولت خاتمی روی کار آمد، شعار گفتوگوی تمدنها را مطرح کرد تا بخشی از این انزوای ناشی از میکونوس را جبران کند.

---
دوره تعامل با غرب و حوادث پس از ۱۱ سپتامبر
با وقوع حادثه ۱۱ سپتامبر و حمله آمریکا به افغانستان، ایران با ائتلاف شمال که به ایران نزدیک بود همکاری کرد تا طالبان سرنگون شود. با این اقدام، زمینه حضور آمریکا در افغانستان فراهم شد، اما آمریکا حاضر نشد به سمت حل مناقشات با ایران حرکت کند و در اقدامی عجیب، بوش پسر ایران را در کنار کره شمالی و عراق محور شرارت نامید.
بحران هستهای با ادعاهایی که از سوی گروه مجاهدین خلق در مورد نطنز و اراک مطرح شد، آغاز شد. آژانس بینالمللی انرژی اتمی بازرسیها را افزایش داد و اعلام کرد ایران برنامه هستهای مخفی دارد. دولت خاتمی مذاکرات با سه کشور اروپایی را کلید زد تا از ارجاع پرونده به شورای امنیت جلوگیری شود.
توافق سعدآباد (۲۹ مهر ۱۳۸۲) امضا شد:
ایران پذیرفت به طور موقت غنیسازی را تعلیق کند.
پروتکل الحاقی را داوطلبانه اجرا کند.
همکاری گستردهتری با آژانس داشته باشد.
در مقابل، اروپا قول داد پرونده ایران به شورای امنیت نرود و همکاری اقتصادی–سیاسی افزایش یابد.
با این حال، باز هم غرب به وعدههایش عمل نکرد و ایران از سال ۱۳۸۴ مجدد غنیسازی را از سر گرفت.

---
دوره احمدینژاد و مذاکرات هستهای
دوره ریاست جمهوری احمدینژاد، دوره موضعگیری تند و خرید زمان بود. مذاکرات با ۱+۵ ادامه یافت، ریاست هیئت ایرانی با علی لاریجانی و سپس سعید جلیلی بود. برنامه هستهای ایران شتابان ادامه یافت و ایران حتی به غنیسازی ۲۰٪ رسید. غرب سیاست تقابلی آغاز کرده بود و تحریمهای فلجکننده تصویب شد.
به نظر من این دوره بیشتر برای خرید زمان و بدست آوردن برگ برنده در مذاکرات هستهای بود که در توافق موقت ژنو و دوره برجام استفاده شد.هرچند در این دوره هم توافقی برای تامین سوخت راکتور تهران صورت گرفت که ترکیه وبرزیل میانجی آن بودند ولی آمریکایی باز نقض عهد کردند و از تحویل سوخت خودداری کردند.

---
دوره روحانی و برجام
مشکلات اقتصادی باعث شد مردم در انتخابات ۱۳۹۲ به حسن روحانی رأی دهند. پرونده هستهای به وزارت خارجه و مسئول مذاکرات سپرده شد. مذاکرات دوساله با ۱+۵ بعد از توافق ژنو به برنامه جامع اقدام مشترک در سال ۱۳۹۴ ختم شد.در واقع آنچه ظریف را به میوه توافق برجام رساند تلاش دانشمندانی بود که کشور رابه غنی سازی ۲۰٪ رساندند وگرنه اگر آن خرید زمان نبود امکان توافق نبود این مطلبی است که علی اکبرصالحی نسبت به مذاکرات دوره احمدی نژاد نقل می کند در واقع زمان خریدن هم تصمیم نظام بود نه جلیلی.


به نظر من، برجام قراردادی بود که نظام برای توافق آن تصمیم گرفته بودالبته درمتن اشکالاتی داشت ومتنش مورد اجماع همه افراد مختلف در حکومت نبود و دو هدف داشت:
1. کاهش اجماع جهانی علیه ایران.
2. تنفس اقتصادی برای کشور.
با خروج ترامپ از برجام در سال ۱۳۹۷، تمام این مسائل رنگ باخت .

و ادامه تا امروز. در این ۷ سال هم که از خروج آمریکا از برجام میگذرد، بارها ایران با غرب مذاکره کرده است: مذاکرات عراقچی در اواخر دوره روحانی با نمایندگان ۱+۵ و همچنین مذاکرات باقری کنی با جوزف بورل در دوره آقای رئیسی، که به نزدیک توافق رسید، ولی یکباره آمریکا زیر توافق زد. همچنین پنج دور مذاکرات عراقچی در دوره پزشکیان با ویتکاف که در نزدیکی دور ششم به جنگ ۱۲ روزه و حمله اسرائیل ختم شد و تمام اعتماد ایران را از بین برد، و همچنین حمله آمریکا به تاسیسات فردو و نطنز، نشان داد جاده یکطرفه اعتمادسازی به نتیجه نمیرسد.
به نظر من توافق اخیر ایران و آژانس در مورد ازسرگیری بازرسیها بیشتر برای ساکت کردن جو داخلی، جلب اعتماد مردم و اتمام حجت ایران با طرفهای غربی است تا درگیری احتمالی آینده که شاید نزدیک باشد، ایران اقدام اعتمادساز انجام داده باشد، ولی طرف غربی زیر میز زده باشد. وگرنه منطقی به نظر نمی رسد ایران برگ برنده ابهام هسته ای را به همین مفتی ازدست بدهد وجای اورانیوم های ۶۰٪ را افشا کند مگر خیانتی در کار باشد.
به نظر من، نهایت اتفاقی که خواهد افتاد، تعویق فعالسازی مکانیسم ماشه است و در نهایت به احتمال بسیار زیاد جنگ میان ایران و اسرائیل، با توجه به این آتشبس نامعلوم و بدون مفاد واقعی، قطعی است. این جنگ پیشرو به احتمال زیاد کوتاهتر از جنگ قبل خواهد بود، چون تقویت بنیه نظامی در هر دو طرف تابآوری جبهه داخلی را پایین خواهد آورد، ولی اروپا هم این فرصت فشار را از دست نمیدهد و مکانیزم ماشه را فعال خواهد کرد.

---
نتیجهگیری
در کل، ایران در دوره بعد از جنگ ۸ سالهبه دنبال توافق با آمریکا و حل مسائل فیمابین بود، اما طرف آمریکایی به دلیل اینکه دیگر دل خوش کردن به حکومت مرکزی در ایران باتوجه به اتفاقاتی که در جریان انقلاب اسلامی افتاد و عدم اعتماد به ایرانیان وهمچنین نبود یک جریان اپوزیسیون کارآمد و قدرتمند علیه جمهوری اسلامی، منافع خود را در این میبیند که روی هیچ حکومت مرکزی در ایران حساب نکند و پروژه خود را بر روی تجزیه ایران متمرکز کند، که این برای منافع آمریکا به صرفهتر است.این واقعیت است که هر کشور طبق منافعش عمل می کند.
ایران برخلاف قلمفرساییهای بسیاری، سیاستش ایدئولوژیک نبود و بیشتر تابع مقتضیات زمان بود. ایران بعد از جنگ نمیتوانست راه دیگری جز تعامل محدود با جهان و حفظ برنامه هستهای خود داشته باشد.واصولا سیاست ایدئولوژیک برای کشوری که گرفتار مشکلات عدیده اقتصادی،اجتماعی،سیاسی،امنیتی است امکان ندارد انتخاب سیاست ایدئولوژیک نیازمند سرمایه اجتماعی است که بعداز جنگ چنین سرمایه وجود نداشت و نکته بعد وارد شدن سازمان ونهادها ی ایدئولوژیک مثل سپاه به فرآیند بروکراتیک حکومت و تبدیل شدن به یک سازمان حکومتی اجازه کنش ایدئولوژیک را می گیرد وسازمانی که گرفتار هزینه های اداره وساماندهی است به سمت عملگرایی وقبول واقعیات می رود وهمچنین خود حکومت هم برای اداره کشور نیاز به تعاملاتی داشت که ایدئولوژی در ان تحولات دراولویت نبود .ادامه دارد...