
بعد از آن توهین بسیار سخیف و زشتی که آن بلاگر، بگویم یا هر چه شما اسمش را میگذارید، به فردوسی شاعر بلندآوازهی ایران کرد، واکنشهای خوبی از طرف مردم و عاشقان زبان شیرین فارسی علیه هر توهین به نمادهای ملی ایران شد. این نشان میدهد هنوز عشق به کشور و مفاخر آن در دل ایرانیان عزیز زنده است و این سرمایهی خوبی برای آینده میهن انشاءالله خواهد بود.
اما بحث من در این مقاله در مورد دو جریان است که فردوسی را واقعا تحریف میکنند.
---
جریان اول: نفی ایران و فردوسی
اول جریانی است که هرگونه نماد ملی ایرانی برنمیتابد. آنها همان کسانیاند که در ابتدای انقلاب به طوس رفته بودند تا مقبره فردوسی را خراب کنند.
در واقع این جریان، ایران را به عنوان یک واقعیت تاریخی به رسمیت نمیشناسد و معتقد است ایران برای اسلام یک مزاحم محسوب میشود. در واقع ایران و فرهنگ ایرانی را مخالف آموزههای دینی مذهب تشیع میبیند و یک تفسیر مجوسی از فردوسی و حماسههای او ارائه میدهد. به علت حمایت فردوسی از داستان های اساطیری، شاهنامه را کتابی مجوسی و باستانی میداند و تخطئه میکند.
این جریان تا دهه هفتاد نفوذ و قدرت زیادی داشت و از فرهنگ ایرانی به نیکی یاد نمیکرد. ولی کمکم با تغییر نسل و مطرح شدن نمادهای ملی در بین نسل تحصیلکرده جدید، ضعیف شد.

---
جریان دوم: حذف دین از ملیت
جریانی هم هست که درست برعکس این جریان است. میخواهد کلاً عنصر شیعه و اسلام را از فرهنگ ملی جدا شده به حساب آورد و ملیتِ خالی از هرگونه مذهب شعارش است. نمود بروز این جریان در نوروز ۱۴۰۴ در کنار آرامگاه فردوسی و حافظ تبلور یافت.
این جریان،باستانگرایی افراطی را تنها راه نجات کشور و احیای عظمت ایران معرفی میکند، ولی از ۷۰۰۰ سال سابقه کشور فقط روی نژاد آریایی تکیه میکند (در حالی که با اختلاط نسلهای بعد از اسلام عملاً وجود خارجی ندارد). این جریان بیشتر بازمانده فرهنگ حکومت پهلوی است.
(این ادعا دستکم درباره حافظ با واقعیت تاریخی اصلاً تطبیق نمیکند).

---
چرا هر دو جریان اشتباه میکنند؟
جریان اول میخواهد ملتی را در واقع از خودش جدا کند، از آنچه بوده به خودبیگانگی برساند. فردوسی و امثال او نماد زندگی این ملتاند. آنها رَج رَج ساختمان تاریخ این کشور را ساختهاند. آنها پارهتن این ملت هستند. پس چگونه میتوان پارهتن را از تنی جدا کرد و بعد انتظار داشت تن سالم باشد؟
تن این ملت به فرهنگش زنده است. اگر امروز اینجائیم نتیجه تاریخمان است. پس چگونه از کسی که هستیم فرار کنیم؟ حالا فرض کنیم فرهنگی که امثال فردوسی آن را ترویج میکردند عالمانه نبود و فقط حاصل احساسات ملیگرایانه او بود. راهش پذیرش و نقد است، نه انکار واقعیتی که وجود دارد.
دسته دوم، افرادی هستند که ملیگرایی بیمذهب را ترویج میکنند و فردوسی را نماد آن میدانند. اگر فرض کنیم شاهنامه یک متن کاملاً ملی است، اسطورههای ملی ایران هم با عقاید زرتشتی آمیخته است. پس ملیت هم بدون گزاره مذهبی عملاً وجود خارجی ندارد. هر کشور و ملتی از یک فرهنگ دینی برخوردار است و دین در فرهنگ ملی آن جامعه تأثیرگذار است.
---
در مورد فردوسی
به نظر میرسد فردوسی مسلمان بوده است ★ (بحثبرانگیز: برخی پژوهشگران او را شیعه دوازدهامامی میدانند، ولی قطعیت ندارد). استاد خالق با قطعیت از اسلام و حتی تشیع ۱۲ امامی فردوسی سخن میگوید.
اگر این گزاره پذیرفته شود، فردوسی فردی ایراندوست بود، ولی اسلام را از عرب بودن جدا کرده و به آموزههای دینی اسلام، فارغ از محل نزول آن، ایمان آورده است. اگر فرض کنیم او شیعه بوده (چون ابیاتی از او در مورد حضرت علی علیهالسلام مشهور است)، او که خالق داستانهای اساطیری ایران است، به یک مذهب حماسی اعتقاد داشته است.
یکی از نمادهای اصلی فرهنگ تشیع عاشورا است؛ نماد حماسه و ظلمستیزی. شاهنامه هم نماد مبارزه با ظلمی است که «ضحاک» نماد آن است. فرهنگ تشیع عنصر ظلمستیزی را همواره همراه خود داشته است. حتی زمانیکه امامان شیعه به ظاهر اقدام مسلحانهای علیه حکومت انجام نمیدادند، حکومتهای وقت از آنها احساس خطر میکردند و آنها را شهید میکردند.
پس فردوسی ـ بر فرض شیعه بودنش ـ شیفته حماسه فرهنگی تشیع بوده است (بحثبرانگیز: برخی ابیات منسوب به او احتمال الحاقی بوده یانه).
---
فردوسی و پیوند حماسه دینی و ملی
این حماسهگرایی در تشیع نمونهای بیهمتا دارد و حتی گاندی درباره امام حسین سخن گفته است.
جالب است که در زمان صفویه که شیعه در ایران ترویج و رسمی شد، شاهنامهخوانی هم رونق گرفت ★ (هرچند شاهنامهخوانی پیشتر در دوره تیموریان و ترکمانان هم رواج داشت). انگار حماسه دینی و حماسه ملی در یکجا با هم تلاقی کردند و فرهنگ ایران شیعی را خلق کردند؛ فرهنگی که دارای عناصری چون ظلمستیزی و حماسه است.
پس فردوسی نه نماد اسلامستیزی، بلکه در نهایت کار شاید مخالف ستمی بود که بعضی اعراب بر ایرانیان بعد از حمله وارد کردند. اما او میان اسلام و عرب مرز قائل بود.