
تعریف قضاوت
قضاوت در سادهترین تعریف خود یعنی ارزیابی و بررسی یک فرد یا یک موقعیت یا یک پدیده و رسیدن به یک داوری و نتیجه قطعی از ارزیابیهای انجامشده.
داوریها یا بر اساس عقل و منطق، یا بر پایه احساسات صورت میپذیرد که نتیجههای مختلفی دارد.
تعریف قضاوت از نظر روانشناسان
قضاوت در روانشناسی اینگونه تعریف شده است:
قضاوت یعنی تحلیل اطلاعات دریافتی از محیط و رسیدن به یک نتیجه یا یک تصمیم. این فرایند تحت تأثیر پیشداوریها، تجربیات گذشته و شرایط روانی فرد قرار دارد.
تعریف قضاوت از دید فلاسفه
در فلسفه، قضاوت یک گزاره یا نسبت ذهنی است که میان موضوع و محمول برقرار میشود.
برای مثال، در جمله «آب سرد است»، ذهن بین «آب» و «سردی» یک رابطه برقرار میکند که به آن قضاوت فلسفی گفته میشود.
تعریف قضاوت از دیدگاه جامعهشناسان
در این حوزه، قضاوت به ارزیابی افراد یا رفتارها بر اساس هنجارها و ارزشهای اجتماعی یا اخلاقی اشاره دارد.
برای مثال، ما ممکن است رفتار کسی را «خوب»، «بد»، «درست» یا «نادرست» قضاوت کنیم.
انواع قضاوت:
• قضاوت آگاهانه: بر اساس تحلیل، مشاهده و استدلال دقیق.
• قضاوت ناآگاهانه: فوری و بر پایه غریزه یا کلیشهها.
• قضاوت ارزشی: درباره خوب یا بد بودن چیزی.
• قضاوت منطقی: بر اساس قوانین عقلانی و دادههای معتبر.
• قضاوت جزمی: خشک، تغییرناپذیر و بدون پذیرش نقد.
مقدمه
در زندگی، جاهایی هست که انسان نمیتواند هر دو طرف یک قضیه را یکسان در نظر بگیرد و به هر دو طرف با یک دید بنگرد.
مثلاً وقتی صحبت از این میشود که محبت انسان به خانواده خود بیشتر باشد یا به یک انسان غریبه، طبیعتاً انسان طرف خانواده، اطرافیان و فامیل خود را میگیرد. اینجا مسئلهای احساسی و دلی است که البته اشکال هم ندارد.
ولی مواردی هست که قضاوت انسان باید بر اساس عملکرد و افکار افراد صورت بگیرد و در آنجا احتیاج به استدلال عقلی برای قضاوت کردن است.
اینجا اگر قضاوت احساسی صورت بگیرد، قطعاً یک قضاوت جزمی خواهد بود.
تعریف قضاوت جزمی
قضاوت جزمی یعنی داوری کردن و رسیدن به یک نتیجه قطعی در مورد فرد یا یک حادثه یا موقعیت، که بیتوجه به عقل، منطق، استدلال، بررسی و شواهد کافی انجام شود و صرفاً به دلیل احساسات و تعصبات کور و باورهای تغییرناپذیر و جزمی صورت بگیرد.
این نوع قضاوت اجازه نقد را از طرف مقابل میگیرد و جایی برای سؤال باقی نمیگذارد.
فردی که قضاوت جزمی و دُگم میکند، حرف و نظر خود را معیار قضاوت درباره همه چیز میداند و همه مسائل را با عینک آن معیارها تماشا میکند.
دلایل قضاوت جزمی
۱. فرهنگ و تربیت:
فرهنگ و تربیت نقش مؤثری در گسترش این پدیده دارد. افرادی که به گونهای پرورش مییابند که توانایی نقادی و تجزیه و تحلیل مسائل را در زندگی ندارند، مسلماً با توجه به باورهای ذهنی پیشساخته فرهنگی، دینی و ملی که از محیط اجتماع و خانواده با خود به همراه دارند، به جزماندیشی و قضاوت متعصبانه و دگم گرایش بیشتری پیدا میکنند.
۲. عشق و نفرت:
عشق و نفرت به یک فرد، یک قوم، یک پدیده تاریخی، یک ملیت یا یک زبان، انسان را به جایی میرساند که قضاوتهایش را هم طبق همین احساس درونی انجام دهد.
مثلاً در ایران، بین طرفداران حاکمیت و مخالفانش و طرفداران نوستالوژی حکومتی سابق، همیشه بحث و جدل برقرار است که بیشتر این جدلها نتیجه قضاوت جزمی حاصل از عشق و نفرت است.
هر طرف از این دو گروه، هر کسی را که کوچکترین حمایتی از مجموعههای مخالف آن گروه کند، زیر رگبار فحاشی قرار میدهند.
امروز، که این مقاله را مینویسم، وقتی صفحه توییتر یا ایکس گوشیام را باز کردم، جز فحاشی و قضاوتهای خشک و بیانعطاف از هر دو طرف، و جدالهایی که هم اتلاف وقت است، هم هیچکدام در آن برتری نخواهند یافت، و هم جامعه را دوقطبی میکند، چیز خاصی ندیدم.
۳. احساس تردید و دودلی:
معمولاً انسانها احساس تردید و عدم اطمینان را دوست ندارند و دنبال باورهای قطعی و خدشهناپذیر میروند تا احساس آرامش خاطر بیشتری را تجربه کنند.
با استفاده از باورهای مطلق، از دوگانگی نجات یافته و از اضطراب خود میکاهند.
۴. تعمیم تجربههای منفی گذشته به زمان و مکانهای جدید:
انسان، وقتی تجربهای منفی در مورد یک شخص یا یک گروه یا کشور، یا یک پدیده تاریخی دارد، بیشتر مواقع آن تجربه منفی را به زمان و مکان مشترکی که آن فرد یا گروه یا کشور یا پدیده در آن دخیل است، تعمیم میدهد و شرایط جدید را با وقایعی که آن تجربه بد را بهوجود آوردهاند، تطبیق داده و حکم بر منفی بودن شرایط جدید نیز میکند.
۵. فضای مجازی و رسانهها در عصر جدید:
وقتی هر کس در عصر جدید، فقط رسانهای را میبیند که دیدگاهش را تأیید میکند و از آن رسانه تأیید الگوریتمی برای باورهایش میگیرد، کمکم به باورهای خود اطمینان صددرصد پیدا میکند و باورهای دیگر را رد کرده و در مقابل آنها مقاومت نشان میدهد.
۶. استبداد قدیمی:
اگر جامعه قرنها گرفتار استبداد بوده باشد، این نظریه را پذیرفته که نظر یک نفر باید برای دیگران حجت باشد، حتی اگر اشتباه و غیرعقلانی باشد.
این سابقه طولانی، در ذهن مردم آن جامعه برای قضاوتهای جزمی زمینه ایجاد میکند.
تبعات قضاوت جزمی
• دشمنی در جامعه:
گسترش داوریهای جزمی، سبب میشود افراد، باور خود را حق و نظر دیگران را ناحق و باطل بدانند. این دیدگاه باعث افزایش برچسبزنی، عداوت و دشمنی در جامعه میشود.
• جلوگیری از آزاداندیشی:
قضاوتهای جزمی، مخالفت را برابر با دشمنی میدانند. افراد برای حفظ اعتبار اجتماعی خود، از بیان دیدگاه مخالف خودداری میکنند و فضای خفقان حاکم میشود.
• عدم رشد فکری فرد جزمی:
فردی که قضاوت جزمی دارد، مسیر رشد فکری خود را میبندد و توانایی فهم افکار نو و متفاوت را از دست میدهد.
• گسترش افراطیگری و تعصبگرایی:
قضاوتهای جزمی میتواند گروههایی را شکل دهد که تحمل مخالف را نداشته باشند و دست به خشونت بزنند؛ مانند گروه داعش.
• از بین رفتن امکان گفتوگو در جامعه:
با رواج قضاوتهای جزمی، دیگر مجالی برای گفتوگوی سالم باقی نمیماند. هر کس خود را محق و دیگران را باطل میپندارد.
راههای اصلاح رویکرد درباره قضاوت جزمی
۱. گسترش آزاداندیشی و تفکر انتقادی:
با تقویت آزاداندیشی میتوان جامعه را به بلوغی رساند که مسائل اجتماعی، سیاسی، تاریخی و خانوادگی را از طریق استدلالات عقلی و استفاده از برهان بررسی کند. باید امکان بیان آزاد عقاید برای همه فراهم شود.
۲. مطالعه منابع مختلف:
مطالعه، سطح آگاهی را افزایش میدهد و موجب عمق یافتن اندیشهها و قضاوتهای واقعگرایانه و عقلانی میشود.
۳. عبرت از تاریخ:
تاریخ به ما نشان میدهد که هیچ پدیدهای صرفاً سیاه یا سفید نیست. بررسی رویدادهای تاریخی، انسان را از قضاوتهای سطحی دور میکند.
۴. مطالعه فلسفه:
فلسفه با تمرکز بر منطق و تحلیلهای عمیق، انسان را در برابر قضاوتهای جزمی مقاوم میسازد.
۵. دیدن زندگی بدون قضاوت:
گاهی انسان باید تمرین کند که اصلاً داوری نکند، تا ذهنش برای سنجش درست امور آزادتر شود. این تمرینها در منابع روانشناسی وجود دارد.
۶. پرهیز از نسبت دادن برچسبهای جزمی به افراد:
نباید به صرف یک رفتار یا یک دیدگاه، به دیگران برچسب نادان، جاهل یا گناهکار زد. باید با توصیف دقیق گفتار و رفتار افراد، از قضاوت شتابزده و کلیگویی پرهیز کرد.
نکته پایانی : قضاوت جزم آفت آزاد اندیشی در جامعه است و خطر افراط گرایی ،قتل غارت و ویرانی را در جامعه افزایش داده وامکان گفتگوی سازنده ونقادانه که رشد جامعه بدان وابسته است راازبین می برد بر مردم وحاکمان جامعه لازم است خود را از این صفت ناپسند دور نگه داشته واز گسترشش در فضای اجتماع جلوگیری نمایند.