
خود زشتپنداری و دگر زیباپنداری
تعریف پدیده زشتپنداری خود
در بسیاری از جوامع، افرادی یافت میشوند که آنچه در خود، فرهنگ، و کشورشان میگذرد را زشت و غیرقابلتحمل میدانند. این افراد علاقهای به مفاخر، تاریخ، و هویت ملی خود ندارند و حتی نسبت به شخصیت خود نیز حس حقارت دارند.
دگرزیباپنداری
در نقطه مقابل، این افراد در دیگری – بهویژه فرهنگهای بیگانه – چنان شکوه و کمالی میبینند که باور آن برایشان آسانتر از درک نقاط قوت خودی است. فرد دچار خودتحقیر، طرف مقابل را بینقص میپندارد و هرگونه نقد از آن را به حساب توجیه زشتیهای خودی میگذارد.
نمودهای عینی در جهان
در بسیاری از کشورهایی که سالها تحت استعمار بودند، زبان، تاریخ و فرهنگ بومی به حاشیه رانده شد و زبان استعمارگران مانند انگلیسی، فرانسوی یا روسی زبان رسمی شد. این جایگزینی نه تنها فرهنگی، بلکه هویتی بود.
زشتپنداری در جامعه ایران
از دوران قاجار و بهویژه پس از مشروطه، نوعی خودکمبینی نسبت به فرهنگ بومی در ایران شکل گرفت. این دیدگاه با گسترش فضای مجازی و سلطه رسانههای غربی، شدیدتر شده است. برخی از افراد، توانمندیهای ملی را بهکلی انکار کرده و هرگونه دفاع از قابلیتهای کشور را بهمنزله توجیه ضعفها میدانند. اما جامعه ایران نه تماماً سفید است و نه سراسر سیاه؛ بلکه مجموعهای است از قوتها و ضعفها.
دگرزیباپنداری در ایران
در فرهنگ عامه گفته میشود: «مرغ همسایه غاز است.» این ضربالمثل نشان میدهد که برخی از مردم، هرچه از بیرون میآید را زیبا و هرچه داخلی است را ناپسند میدانند. این دیدگاه گاه تا آنجا پیش میرود که حتی جنایت دیگران هم پذیرفته میشود چون «از غرب آمده» است. در برابر این گروه، عدهای نیز هر آنچه از غرب آمده را مطلقاً رد میکنند که این هم نگاه درستی نیست.
ریشهها
این نگاه ریشه در شکستهای تاریخی دارد: تجزیه سرزمین، شکست در جنگها، قحطیها، عقبماندگی علمی و فناورانه، و بحرانهای اقتصادی. در نتیجه، ذهن بسیاری از مردم با تصویر ناکامی و شکست عجین شده است.
غلبه احساس بر عقلانیت
گفته میشود ایرانیان احساسیاند. هرچند این گزاره قابل نقد است، اما احساسزدگی میتواند نگاه صفر و صدی ایجاد کند. در چنین وضعی، فرد شکستهای تاریخی را به تصویر امروز خود تعمیم میدهد و همزمان طرف مقابل را فرشتهگون میبیند.
رسانههای نوین
ظهور ماهواره، اینترنت، و شبکههای اجتماعی، زمینهساز ساخت تصویری کاملاً سفید از دیگران و تصویری کاملاً سیاه از خود شد. این تصویر بهویژه در ذهن نسل جوان، عمق یافت.
روشنفکران ایرانی و تصویر غرب
از دوران قاجار تا امروز، اغلب روشنفکران ایرانی گرایش به فرهنگ غربی داشتهاند. این موضوع نقش زیادی در تقویت نگاه خودتحقیرانه و دگرزیباپندارانه داشته است.
چگونه با این نگاه مقابله کنیم؟
۱. ایجاد موفقیتهای ملی
هر موفقیت علمی، اقتصادی، ورزشی یا فرهنگی، به بازسازی عزتنفس ملی کمک میکند.
۲. تصویر واقعگرایانه از غرب
نباید غرب را یا منجی مطلق دید یا دشمن کامل. باید پیشرفتهای علمی را تحسین کرد و در مقابل، در مواجهه با فرهنگ، نقد منصفانه داشت.
۳. پذیرش و اصلاح ضعفها
ضعفها را باید دید و انکار نکرد. اما باید با همدلی، راه اصلاح را نیز گشود و نقد مردم را شنید.
۴. معرفی قدرتهای غیرغربی
برای شکستن انحصار ذهنی غرب، باید پیشرفتهای کشورهای آسیایی، آفریقایی و آمریکای لاتین نیز معرفی شود.
۵. تلاش برای پیشرفت فناورانه
یکی از عوامل احساس عقبماندگی، کندی در توسعه فناوری و علم است. هرچند تحریمها و تبلیغات نیز در این احساس مؤثرند، اما باید بهصورت واقعی تلاش کرد عقبماندگیها را جبران کرد.
نتیجهگیری
خودزشتپنداری و دگرزیباپنداری دو روی یک سکهاند که در تضاد با واقعگراییاند. جامعهای که نگاه صفر و صدی را کنار بگذارد و با شناخت واقعبینانه از خود و دیگران حرکت کند، میتواند به تعالی نزدیک شود.