

بیشتر ما متولدین دههی شصت و قبلتر، وقتی از سفرهای برونشهری خاطره داریم، اگر با اتوبوس به سفر رفته باشیم، حتما اتوبوسهای قرمز رنگ را به یاد میآوریم که به آنها «ایران پیما» میگفتند. این اتوبوسها در واقع بنز ۳۰۲ بودند و چون به رنگ قرمز شرکت تعاونی ۱، معروف به ایران پیما، رنگآمیزی شده بودند، به آنها اتوبوسهای ایران پیما میگفتند.
حقیقتش، من در کودکی زیاد به شهر خاصی سفر نکردم، اما وقتی به شهر خودمان، سبزوار، میرفتیم، همیشه از تعاونی ۱ بلیط میگرفتیم و اتوبوسها همان بنزهای ۳۰۲ قرمز رنگ بودند. یادش بخیر! این اتوبوسها هنگام تعویض دنده، صدای غرش خاصی داشتند. تحقیق که کردم، به خصوص در اینترنت، دلایل فنی زیر را برای آن آورده بودند:
---
۱. موتور دیزلی ۶ سیلندر بنز (OM355)
قلب آن غرش، موتور دیزلی مرسدسبنز OM355 بود:
یک موتور خطی ۶ سیلندر با حجم حدود ۱۱٬۶۰۰ سیسی (۱۱.۶ لیتر)،
قدرت حدود ۲۴۰ اسب بخار،
و گشتاور بسیار بالا.
این موتورها برای کامیونها و اتوبوسهای کوهستانی طراحی شده بودند، نه سفرهای سبک. در نتیجه، هر بار که راننده دنده عوض میکرد یا سربالایی میرفت، فشار هوای فشرده و احتراق شدید، صدایی بم، عمیق و ممتد تولید میکرد — همان غرش معروف.
> آن صدا حاصل قدرت خالص و خامِ فلز و سوخت بود؛ نه نویز، بلکه نفس موتور.
---
۲. سیستم اگزوز بلند و فلزی
اگزوزهای اتوبوسهای ایران پیما، برخلاف مدلهای امروزی، عایق صدا نداشتند. مسیر فلزی طولانی اگزوز باعث میشد صدا در لوله طنین پیدا کند و تبدیل شود به یک غرش بم و کشیده که از دور شنیده میشد. همان صدایی که وقتی اتوبوس از پیچ کوه پایین میآمد، در دره میپیچید.
---
۳. گیربکس دستی و دندهسنگین
رانندگان آن زمان برای کنترل وزن زیاد اتوبوس و بار مسافرها، از دندههای سنگین استفاده میکردند. هر تعویض دنده همراه با فشردن پدال کلاچ و افزایش گاز، ضربهی صوتی شدیدی ایجاد میکرد. آن «غررررررررر» در سربالاییها، در واقع حاصل تغییر فشار در محفظههای احتراق و اگزوز بود
۴. شرایط جادهها و پژواک صدا
جادههای آن زمان آسفالت یکدست و صاف نداشتند. دیوارهای کوهستانی و مسیرهای خاکی باعث میشد صدای موتور در فضا پژواک پیدا کند و چند برابر بلندتر به گوش برسد. برای همین، در ذهن ما آن غرش تبدیل شد به «صدای سفر».

---
حقیقتش، صدای خاطرهانگیزی داشت و من همیشه در بازیهای بچگانه آن را تقلید میکردم. صندلیهای جادار و راحتی هم داشت؛ بعدها که اتوبوسهای جدیدتر آمدند، صندلیها تنگتر شدند و مسافران کمتر راحت بودند. البته وی آ ی پی ها که آمدند خیلی اتوبوس ها راحت شدند.
یکی دیگر از ویژگیهایش این بود که آب سردکن نداشت و یادم هست شاگرد راننده با یک پارچ — که اغلب قرمز بود — آب برای مسافران میآورد.

این اتوبوسها سرعت زیادی نداشتند؛ مثلا مسیر سبزوار تا تهران که الان ۸ تا ۹ ساعت طی میشود، آن زمان ۱۲ ساعت طول میکشید. اما با همه اینها، یادش بخیر…

---
چند کلام درد دل با اتوبوسهای قرمز ایران پیما:
ایران پیما هنوز خاطرات کودکی ما پر است از قرمزی رنگ تو. تو هنوز برای ما شصتی ها، «اتوبوس خاطرهها» هستی. میدانی، بعد از تو، همنوعان جدیدت آمدند و نو شدند، ولووهای معمولی و بعد VIPهای مختلف. ماشینها نو شدند، ولی آدمها هر روز دلشان کهنهتر شد؛ حتی کهنه تر از آن اتوبوس های ماکروس دوتیس آبی قدیمی که بچگی باهاش از تهران به شهرک اندیشه می رفتیم که مال بعد از جنگ جهانی دوم بود.



هر چه بود، آن دوره گذشت و روزگار نو شد. باید با سازش رقصید، چارهای نیست. دلها هرچه زمان بگذرد از هم دورتر خواهند شد. حالا دیگر شاید کمتر کسی سوار اتوبوس شود؛ بیشتر ماشین شخصی دارند یا توان سفر ندارند. اما آن خاطرات، غرش موتور، صندلیهای جادار، پارچ آب شاگرد راننده، همه هنوز در ذهن ما زندهاند.

وپایان
حسین تقوائی فرد
حسرت خور گذشته رفته نه به خاطر ایران پیما بلکه به خاطر درخت صلح صفایی که بین مردم امروزه قلع وقمع شده است
ایران پیما و وی آی پی فرقی ندارند مهم دلمان بود که با ایران پیما مرد.و زمانه چو طوفانی ما را با خود برد.
جمعه ۲ آبان ۱۴۰۴