
اشاره:
یادداشت حاضر که در این پست تقدیم می گردد، در 26 بهمن 1404 (مصادف با صدسالگی بریل فارسی) در روزنامه آرمان امروز منتشر گردیده است.
فرآیند ورود خط بریل به کشورهای درحال توسعه عمدتاً با «به رسمیت نشناختن»، «توجه ناکافی» و «پذیرش دشوار اجتماعی» همراه بوده است. در چنین بستری روایت دقیق و مستندی از چگونگی ورود بریل به این کشورها کمتر شکل گرفته؛ زیرا تصور فرد نابینایی که بیش از یک قرن پیش با ابزار ساده ای چون درفش و صفحه مشبک بنویسد و سپس با لمس نقاط برجسته بخواند، برای بسیاری از جوامع قابل هضم نبود. این در حالی است که پیش از ورود بریل، نابینایان اغلب به سبب کلیشه های اجتماعی، از دایره توجه و اعتبار عمومی بیرون گذاشته می شدند.
با این حال، نبود روایت مستند از ورود بریل را نمی توان تنها به نگرش های فرهنگی تقلیل داد. عواملی همچون تلقی نابینایان به مثابه بخشی از اقشار پایین جامعه، بی اطلاعی حیات اجتماعی از مسائل آنان، بی اهمیت شمرده شدن رویدادهای مرتبط با این قشر و نیز غلبه روش شفاهی و نقل سینه به سینه -که مانع ثبت مکتوب وقایع می شد- در این خلاء تاریخی نقش داشته اند. پیش از ورود بریل، نابینایان امکان خواندن و نوشتن نداشتند و همین امر ثبت تاریخ خودشان را دشوار می کرد.
ورود بریل به ایران و شکل گیری «بریل فارسی» نیز از این قاعده مستثنا نبوده است. درباره زمان دقیق ورود آن با وجود توافق نسبی درباره «مکان» و «عاملیت» -یعنی نقش ارنست جی کریستوفل- دست کم سه تاریخ متفاوت مطرح شده است. اهمیت تعیین این زمان از آنروست که تفسیر رویدادهای بعدی در حوزه بریل فارسی، به این نقطه آغازین وابسته است؛ رویدادهایی که برخی پیامدهای آنها هنوز نیز بر وضعیت بریل فارسی اثرگذار است.
در کنار عوامل عمومی یادشده، یک عامل خاص نیز در ابهام تاریخی نقش داشته است: «خارجی»، «مسیحی» و «کشیش» بودن ارنست جی کریستوفل و نگرانی از رویکرد تبشیری او. این نگرانی موجب نگاه بدبینانه ای نسبت به فعالیت هایش شد؛ چنان که در مکاتبات رسمی، بارها به امکان «گمراهی اطفال کور» اشاره شده و خود کریستوفل نیز در نامه هایش از این بدبینی گلایه کرده است. این فضای دوسویه انتقادی، و در کنار عوامل ساختاری، مانع شکلگیری روایتی جامع و مستند از آنچه او در زمینه آموزش نابینایان و ورود بریل به ایران انجام داد، شده است.
در منابع موجود سه تاریخ برای ورود بریل به ایران ذکر شده است:
نخست، سال ۱۲۹۹ هجری شمسی که در بسیاری از کتاب ها و مقالات به عنوان زمان ورود کریستوفل و ابداع بریل فارسی آمده و سال ها روایت غالب بوده است.
دوم، سال ۱۳۰۴ هجری شمسی که در برخی آثار به ویژه در یک دهه اخیر، مطرح شده و بر این اساس، گفته میشود بریل فارسی اکنون صد ساله است.
سوم، سال های ۱۳۰۵ یا ۱۳۰۶ هجری شمسی که بیشتر در قالب تاریخ شفاهی و نقل پیشکسوتان حوزه بریل مطرح شده است.
با وجود رواج دو قول اصلی ۱۲۹۹ و ۱۳۰۴، هیچ یک پشتوانه مستند و دست اول نداشته اند و دلیل قاطعی برای ترجیح یکی بر دیگری ارائه نشده است. در این میان، نگارنده در خلال پژوهشهای خود با سندی دست اول و قابل اتکا مواجه شد که امکان داوری مستند را فراهم می کند.
این سند، نامه ای رسمی به تاریخ ۱۳۵۳ از سوی «سازمان نابینایان کریستوفل» خطاب به استانداری اصفهان است. استانداری برای برگزاری مراسم روز نابینایان (۱۵ اکتبر) از این سازمان دعوت کرده و سازمان نیز ضمن تشکر، گزارشی جامع از تاریخچه و فعالیت های خود ارائه داده است.
دست اول بودن این سند از چند جهت قابل تأمل است: نخست آنکه پس از درگذشت کریستوفل در اردیبهشت ۱۳۳۴، مجموعه مدرسه و مؤسسات وابسته به احترام او «سازمان نابینایان کریستوفل» نام گرفت. بنابراین گزارش یادشده از سوی نهادی صادر شده که استمرار مستقیم فعالیت های بنیانگذار بریل فارسی محسوب می شود. دوم آنکه نامه خطاب به عالی ترین مقام رسمی استان تنظیم شده و حاوی آمارهای دقیق از تعداد دانش آموزان، کارکنان، افراد تحت پوشش و جز آن است که بر اعتبار داده هایش می افزاید.
نکته تعیین کننده در سطرهای آغازین این نامه آمده است: «سازمان نابینایان کریستوفل که قدیمی ترین سازمان نابینایی در آسیا می باشد از ۴۹ سال پیش کوشش نموده است به نابینایان ایرانی خدمات خود را عرضه نماید….» از آنجا که نامه متعلق به سال ۱۳۵۳ است و عدد «۴۹ سال» به صورت دقیق ذکر شده، با کسر این مدت از تاریخ نامه، سال ۱۳۰۴ هجری شمسی به عنوان زمان آغاز فعالیت کریستوفل در ایران به دست می آید. در این عبارت از قیدهایی چون «حدوداً» یا «تقریباً» استفاده نشده و همین دقت عددی، بر اتقان آن می افزاید.
بر این اساس، ورود کریستوفل به ایران و آغاز آموزش نابینایان -و به تبع آن ورود بریل و شکل گیری بریل فارسی- به سال ۱۳۰۴ بازمی گردد. این یافته، روایت رایج سال ۱۲۹۹ را که فاقد سند دست اول بوده، با چالشی جدی روبه رو می کند.
اکنون با احتساب فاصله سال های ۱۳۰۴ تا ۱۴۰۴، یک قرن از ورود بریل به ایران و ابداع بریل فارسی می گذرد. خطی که در این صد سال فراز و فرودهای بسیاری را تجربه کرده و امروز بازخوانی تاریخ و وضعیت کنونی آن اهمیتی مضاعف یافته است. سند مورد اشاره که تاکنون در آثار این حوزه محل استناد قرار نگرفته، می تواند مبنایی معتبر برای بازنگری در تاریخ بریل فارسی باشد. در همین چارچوب، نگارنده در دو یادداشت مستقل با عناوین «اکنون بریل در ایران از خطی برای خواندن تا یک مسئله سیاستی» و «صد سال بریل در ایران و ضرورت بازاندیشی در زیست بوم بریل فارسی» کوشیده است ضمن مروری بر تحولات این خط در ایران، چالش ها و آسیب های موجود را از منظر سیاستگذاری و زیست بوم بریل فارسی بررسی کند؛ زیرا صدسالگی بریل فارسی، نه صرفاً یک مناسبت تاریخی، بلکه فرصتی برای بازاندیشی در مسیر آینده آن است.