
* نویسنده، پژوهشگر و فعال فرهنگی
دسترسی به قرآن کریم به خط بریل، به سبب امکان مواجهه مستقیم و مؤثر نابینایان با متن، علیرغم گسترش روزافزون فناوریهای ویژه، همچنان در قیاس با دیگر شیوههای دسترسی به آن جایگاه ویژهای دارد.
تقاضای گسترده برای این شیوه دسترسی، در کنار گستره جغرافیایی تقریباً جهانی آن و مختصات خاص چاپ و نشر قرآن بریل، محدودیتهای الگوی دیرپای پاسخگویی به این نیاز را بیش از پیش آشکار کرده است. در واقع، طی چند دهه اخیر، میان گستره و مختصات این تقاضا و الگویی که عمدتاً بر تولید در شمار محدودی از کشورها و توزیع مصحف از این کانونها به دیگر نقاط جهان استوار بود، تناسب کافی وجود نداشته است. پاسخ به چنین وضعیتی، سازوکاری متناسبتر و پیچیدهتر میطلبید؛ سازوکاری که نه در قالب طرحی از پیش تعیینشده، بلکه در روندی تدریجی و از خلال گسترش و پیوند همکاریها شکل گرفت و میتوان آن را ذیل مفهوم «شبکهایشدن» صورتبندی کرد.
چاپ و نشر قرآن بریل اساساً فرایندی پیچیده و چندوجهی است. این فرایند بهطور همزمان به تخصصهای قرآنی و بریل، انطباق رسمالمصحف و قواعد آن با منطق و قواعد بریل، زیرساختهای فنی، نیروی انسانی متخصص و سازوکارهای دقیق کنترل کیفیت و صحت متن برگردان وابسته است؛ حساسیت نسبت به صحت متن مقدس نیز بر الزامات این فرایند میافزاید. برای دههها، شمار محدودی از کشورها همچون مصر، اردن و سپس عربستان سعودی، از کانونهای مهم چاپ قرآن بریل بودند و تولیدات آنها در جغرافیایی بسیار فراتر از مرزهایشان، از طریق اهداء و در مواردی صادرات، توزیع میشد.
این شیوه همچنان بخشی مهم از چرخه بینالمللی قرآن بریل است، اما با مجموعهای از شرایط روبهرو شد که ظرفیت پاسخگویی آن را محدود میکرد؛ افزایش تقاضا از سوی نابینایان در کشورهای اسلامی و جوامع مسلمان سایر کشورها، تفاوت در نوع و سطح دسترسی، تفاوت برخی مصاحف مبنا و الزامات رسمالمصحفی آنها، کمبود زیرساخت تولید و توزیع در بسیاری از کشورها و مهمتر از همه، فراهمنبودن همه ظرفیتهای لازم برای چاپ و نشر صحیح قرآن بریل در بسیاری از نقاط. پاسخ به مسالهای با چنین مختصاتی، بهتدریج با گسترش همکاریهای چندوجهی در سطوح مختلف میان کشورها، نهادهای فراملی و بازیگران درونکشوری همراه شد. با افزایش تعداد و تنوع این بازیگران، خودِ روابط میان آنها، نحوه اتصالشان به یکدیگر و امکان هماهنگی کنشهایشان نیز اهمیت بیشتری یافت. این همان سطحی است که میتوان آن را با رهیافت شبکهای توضیح داد.
شبکه در اینجا صرفاً به معنای افزایش تعداد همکاریها نیست، بلکه به آرایشی از روابط میان بازیگران مستقلی اشاره دارد که از خلال پیوند با یکدیگر، امکان کنش حول مسالهای مشترک را پیدا میکنند. در چنین آرایشی، واحد تحلیل تنها کشورها، نهادها یا ظرفیتهای مستقل آنها نیست؛ خودِ پیوندها، موقعیت هر بازیگر در ساختار روابط و نحوه سازمانیافتن مجموعه این روابط نیز اهمیت مییابد. از این منظر، اینکه چه بازیگرانی به یکدیگر متصلاند، کدام بازیگران در مسیر ارتباط میان دیگران قرار میگیرند، چه نقاطی به کانون ارتباطات تبدیل میشوند و این مجموعه روابط چگونه هماهنگ میشود، میتواند بر دامنه و کیفیت کنش شبکه اثر بگذارد. بنابراین ظرفیت شبکه را نمیتوان صرفاً حاصل جمع توان اعضای آن دانست؛ نحوه پیوند میان بازیگران و موقعیتی که این روابط برای کنش آنها ایجاد میکند نیز بخشی از این ظرفیت را شکل میدهد.
شکلگیری «اتحادیه بینالمللی خدمات قرآن بریل» (IBQS) یکی از روشنترین نمودهای نهادی این رویکرد است. فرایند شکلگیری این اتحادیه با نخستین کنفرانس بینالمللی قرآن بریل در استانبول در فوریه ۲۰۱۳ و با حضور سازمانهایی از ۱۳ کشور آغاز شد؛ تصمیم برای تأسیس یک سازمان چتری بینالمللی در همین نشست شکل گرفت و پس از پیگیری مقدمات تأسیس در اوت همان سال، IBQS در آوریل ۲۰۱۴ بهطور رسمی در ترکیه ثبت شد و به تدریج گسترش یافت. اهمیت آن صرفاً در اضافهشدن نهادی تازه به مجموعه فعالان این حوزه نیست؛ اهدافی چون تسهیل تبادل اطلاعات و تجربه، توسعه همکاریهای فنی و مالی، استفاده مؤثرتر از ظرفیت اعضا و تلاش برای هماهنگی استانداردهای قرآن بریل، از ایجاد بستری برای ارتباط و همکاری مستمر میان بازیگران این حوزه حکایت دارد.
در چنین ساختاری، «واسطهگری» به یکی از کارکردهای مهم شبکه تبدیل میشود. همه بازیگران لازم نیست خود تولیدکننده بزرگ قرآن بریل باشند تا بتوانند در پاسخگویی نقش مؤثری ایفا کنند. نهادی که به چند بخش شبکه دسترسی دارد میتواند تقاضایی را در یک نقطه شناسایی و به بازیگر مناسب در نقطهای دیگر متصل کند، میان حامی و مجری ارتباط برقرار سازد یا زمینه شکلگیری همکاری میان نهادهایی را فراهم کند که بدون این واسطه الزاماً در ارتباط با یکدیگر قرار نمیگرفتند. نمونهای از این کارکرد را میتوان در پیوند میان بنیاد الفطره مالزی و بنیاد رحمان هند دید؛ ارتباط میان دو بازیگر حاضر در مدار IBQS، به مسیری برای انتقال قرآن بریل به هند تبدیل شد. در چنین وضعیتی، اثرگذاری یک بازیگر تنها به ظرفیت مستقیم او برای تولید یا تأمین مالی وابسته نیست؛ توان ایجاد اتصال میان ظرفیت و تقاضا نیز خود به بخشی از ظرفیت شبکه تبدیل میشود.
ساختار شبکه در عین حال، موقعیت یکسانی برای همه بازیگران ایجاد نمیکند و همین تفاوت موقعیت، مفهوم «کانونیت» را وارد تحلیل میکند. جایگاه بازیگران در یک شبکه الزاماً با حجم تولید یا میزان منابع مستقیم آنها یکسان نیست. ترکیه نمونه قابل توجهی در این زمینه است. این کشور از نظر سابقه و مقیاس تولید قرآن بریل با کانونهایی چون مصر، اردن یا عربستان سعودی موقعیت مشابهی ندارد، اما شکلگیری و استقرار IBQS در استانبول و گردهمآمدن مکرر بازیگران کشورهای مختلف در این چارچوب، موقعیتی متفاوت برای آن ایجاد کرده است. اهمیت این موقعیت نه در جایگزینی ترکیه با تولیدکنندگان باسابقه، بلکه در تبدیلشدن استانبول به یکی از نقاط اتصال و گردهمآیی بازیگران حوزه چاپ و نشر قرآن بریل است. از این منظر، اثرگذاری میتواند علاوه بر ظرفیتهای مستقیم، از موقعیت یک بازیگر در شبکه و توان آن برای تسهیل ارتباط و کنش دیگران نیز ناشی شود.
شبکهایشدن در حوزه قرآن بریل البته به IBQS محدود نمیشود. در کنار این ساختار رسمی، همکاریهای دوجانبه و چندجانبه، روابط میان اعضا، پروژههای مشترک و مجموعههای کوچکتری از ارتباطات وجود دارند که میتوان آنها را شبکهها یا زیرشبکههای این حوزه دانست. گردهمآوردن بازیگران آفریقایی از سوی IBQS در سال ۲۰۱۹ حول مسائل مشترک این منطقه، در کنار حضور سازمانهایی از سومالی، نیجریه و توگو در ترکیب اعضای آن، نشانهای از امکان شکلگیری خوشههای منطقهای در درون شبکه بزرگتر است. در چنین آرایشی، بخشی از شبکه میتواند بر پایه نزدیکی جغرافیایی یا مساله مشترک، تراکم و جهت متفاوتی از روابط پیدا کند، بیآنکه از شبکه اصلی منفک شود.
برخی از این روابط ممکن است از درون IBQS شکل گرفته یا تقویت شده باشند و برخی نیز مستقل از آن عمل کنند. صورت دیگری از شبکهایشدن را میتوان در همکاریهایی دید که نه حول عضویت در یک اتحادیه، بلکه پیرامون یک محصول یا پروژه مشخص شکل میگیرند. «مصحف بصیره» نمونه قابل توجهی از این الگوست؛ «قطر خیریه» این مصحف را با همکاری یک شرکت مالزیایی تولید کرد و در ادامه، بازیگران کشورهای مختلف در گسترش و توزیع آن مشارکت یافتند. تا سال ۲۰۱۷ نسخههای متعددی از بصیره به چند کشور رسیده بود و در سالهای بعد نیز توزیع آن در جغرافیاهای دیگری ادامه پیدا کرد. در اینجا شبکه نه یک سازمان با عضویت ثابت، بلکه آرایشی از ظرفیتهای مالی، فنی، بومی و توزیعی است که حول یک برونداد مشخص به یکدیگر متصل شدهاند.
گسترش چنین روابطی در عین حال مسالهای فراتر از ایجاد اتصال را پیش میکشد. هرچه تعداد بازیگران و پیوندهای میان آنها بیشتر شود، هماهنگی در موضوعاتی که به همه یا بخشی از شبکه مربوط است اهمیت بیشتری مییابد. بازیگران شبکه، استقلال سازمانی خود را حفظ میکنند و الزاماً زیر فرمان یک مرکز واحد قرار ندارند. با این حال، کنش جمعی میان آنها بدون سازوکارهای هماهنگی، توافق بر قواعد و تنظیم روابط پایدار نمیماند. «حکمرانی شبکهای» ناظر بر همین مسئله است؛ چگونگی هدایت و هماهنگکردن کنش جمعی میان بازیگران مستقلی که برای مواجهه با مسالهای مشترک ظرفیتها و کنشهای خود را با یکدیگر پیوند میدهند، بیآنکه در یک سلسلهمراتب سازمانی واحد ادغام شوند.
استانداردهای قرآن بریل یکی از مهمترین عرصههای چنین حکمرانیای است. تفاوت در برخی رویههای بازنمایی متن قرآنی در بریل، اقتضائات مصحف مبنا و چگونگی انطباق عناصر رسمالمصحف با نظام بریل، در سطح ملی ممکن است در چارچوب رویه یک تولیدکننده مدیریت شود؛ اما هنگامی که تولید، توزیع و همکاری از مرزها عبور میکند، مساله سازگاری میان این رویهها اهمیت دیگری پیدا میکند. قرارگرفتن هماهنگی و توسعه استانداردهای قرآن بریل در دستور کار IBQS از همین منظر قابل توجه است. اینجا شبکه از سطح ایجاد ارتباط میان اعضا فراتر میرود و به عرصهای برای صورتبندی، مذاکره و پیگیری قواعدی مشترک تبدیل میشود؛ نقطهای که همکاری شبکهای به قلمرو حکمرانی وارد میشود.
این صورت از سازمانیابی، الگوی دیرپای تولید و توزیع مستقیم مصحف را کنار نمیزند. کشورهای دارای ظرفیت بالا همچنان میتوانند در مقیاس وسیع تولید کنند و قرآن بریل را به دیگر نقاط جهان برسانند؛ همان بازیگران نیز ممکن است در موقعیتی دیگر عضو یا شریک یک شبکه باشند. حضور عربستان سعودی، بهعنوان یکی از کانونهای باسابقه تولید و توزیع قرآن بریل، در ترکیب اولیه IBQS نمونهای از همین همزیستی دو الگوست. تفاوت در آن است که شبکه، پاسخگویی را از وابستگی صرف به توان چند کانون تولید فراتر میبرد و امکان مشارکت بازیگران بیشتری را با نقشها و ظرفیتهای متفاوت فراهم میکند.
شبکهایشدن چاپ و نشر قرآن بریل را از این منظر نمیتوان صرفاً افزایش همکاریهای بینالمللی یا تکثیر مسیرهای توزیع دانست. آنچه در چند دهه اخیر اهمیت یافته، شکلگیری آرایشهایی است که ظرفیتهای پراکنده را بدون ضرورت تجمیع آنها در یک کشور یا نهاد واحد به یکدیگر متصل میکنند؛ گاه در قالب شبکهای نهادی چون IBQS، گاه در خوشههای منطقهای و گاه حول محصولی مشخص چون مصحف بصیره. در چنین آرایشی، تولید همچنان مهم است، اما دیگر تنها منبع اثرگذاری نیست؛ موقعیت در شبکه، توان واسطهگری، امکان هماهنگکردن بازیگران و مشارکت در شکلدهی قواعد مشترک نیز به بخشی از ظرفیت پاسخگویی تبدیل میشود. از همین رو، شبکهایشدن را میتوان نه جایگزین الگوی پیشین، بلکه پاسخی متناسبتر به وضعیتی دانست که در آن گستره تقاضا، تنوع الزامات و پراکندگی ظرفیتهای مورد نیاز، پاسخگویی صرفاً متکی بر چند کانون تولید را با محدودیت روبهرو کرده است.