ویرگول
ورودثبت نام
حسین عبدالملکی
حسین عبدالملکی
حسین عبدالملکی
حسین عبدالملکی
خواندن ۱۲ دقیقه·۶ سال پیش

استاد خزائلی و بریل: درنگی بر یک ادعا

حسین عبدالملکی
حسین عبدالملکی

استاد خزائلی و بریل: درنگی بر یک مدعا

حسین عبدالملکی

کارشناس و پژوهشگر سازمان اسناد و کتابخانه ملی

در موازات ابعاد مختلف حیات علمی، فرهنگی و البته تأثیرگذاری‏ها و توفیقات چندوجهی دکتر محمد خزائلی؛ بدون تردید یکی از مؤلفه‏ های مهم در بهبود تدریجی وضعیت آموزشی، فرهنگی و... افراد با آسیب بینایی و گام گذاردن در راه توجه و بازشناسی ابعاد مختلف حقوق اجتماعی این افراد از دهه 30 و 40 در ایران، اتخاذ سیاست‏ ها، کنشگری‏ ها و مطالبه ‏گری‏ های وی است، چنانکه با گذر دهه‏ های متمادی، بسیاری از پیشرفت‏ های حاصله در این حوزه به انحاء مختلف از میراث‏داری نحوه کنشگری و مطالبه گری وی سرچشمه گرفته و هم‏ اکنون به عنوان یک الگو برای این افراد به شمار می‏رود.

فردی که با درگذشتش در 22 خرداد 53، بیشتر از آنکه ابعاد مختلف فعالیت‏ ها و اقدامات او و البته توفیقاتش در عین نابینایی و نبود امکانات مورد توجه و تحلیل قرار گیرد، به یک زندگینامه کوتاه نوشت که گاه و بیگاه در روزنامه‏ ها و مجلات و سپس سایت‏ ها و فضای مجازی با کمترین تغییر تکرار می‏ شد، خلاصه گردید.

در این یادداشت برخلاف رسم معمول –آوردن مجدد و بی‏کم و کاست زندگینامه پیش‏گفته- به یکی از مباحث تخصصی و البته مهم در حوزه نابینایان که آشنایی با آن علاوه بر افراد با آسیب بینایی برای دست اندرکاران حوزه فرهنگ و مسئولین خالی از فایده نمی ‏نماید، می ‏پردازم که طبیعتاً در اثنای بحث و به فراخور، ابعادی از زندگی وی نیز مورد اشاره قرار خواهد گرفت.

«بریل» به عنوان یک خط و یک میراث فرهنگی انسان ساخت و البته یک فرصت و مکانیزم برابری بخش، امکان دستیابی میلیون‏ها فرد نابینا همچون سایر افراد به اندیشه ‏ها، منابع اطلاعاتی و در یک کلام، قاموس اندیشگانی و حافظه مکتوب فرهنگی بشر را فراهم ساخت و به همین سبب، از زمان ابداع آن در قرن نوزدهم و به تدریج به عنوان یک میراث ارزشمند بشری و جهانی مورد تأکید تمامی کشورها و نیز سازمان‏ های بین‏ المللی قرار گرفته است؛ تا آنجا که سازمان ملل روز 4 ژانویه هر سال که همزمان با تولد مخترع آن (لویی بریل) است را به شکل رسمی، به عنوان «روز جهانی بریل» نامگذاری کرده است.

در این میان در طی سه دهه اخیر به سبب تسهیل تدریجی استفاده از روش‌های صوتی و رشد روزافزون فناوری‏ های ویژه و برخی شرایط دیگر –که جای بحث آن در حوصله این یادداشت نیست- در قالب یک روند جهانی، استفاده از بریل و توجه به آن رو به کمرنگی نهاده است. این درحالی است که به سبب مزایای چندوجهی خط بریل و به ویژه محسوب شدن آن به عنوان تنها روش بی‏ واسطه دسترسی نابینایان به اطلاعات و به طبع، فواید مترتب بر این بی ‏واسطه بودن، بسیاری از نهادهای بین‏ المللی و سازمان‏ های محلی زنگ خطر کمرنگ شدن بریل را به صدا درآورده و سیاست‏ ها و برنامه ‏های مختلفی را جهت احیاء و توجه مجدد به آن در دستورکار خود قرار دادند.

از سوی دیگر، توجه و کاربرد بریل در ایران نیز با شتاب بیشتری نسبت به روند جهانی و آن هم بدون هیچ قالب جایگزین و در موازات عدم رشد فناوری‏ های ویژه افراد با آسیب بینایی به اندازه کشورهای پیشرفته رو به افول گذارده است.

افولی که ضمن داشتن تبعات فراوان و ایجاد محدودیت مضاعف در دسترسی افراد با آسیب بینایی به اطلاعات در قالب یک فرصت برابر، می‏تواند با غفلت مسئولین از آن، مشکلات و مسائل فراوان دیگری را به همراه آورد.

یکی از موارد جالب و مهم که با فراوانی بالا توسط برخی افراد با آسیب بینایی و نیز مسئولین ذی‏ربط دال بر عدم نیاز به بریل بر آن تأکید می‏ شود، وجود برخی افراد نابینای موفق در جامعه است که به هیچ وجه از بریل استفاده ننموده‏اند و به عبارتی، معتقدند که «زندگی منهای بریل توفیقات بیشتری را برای فرد نابینا به همراه می ‏آورد». در این راستا، به عنوان شاهد مثال و یک الگوی مهم، بر «محمد خزائلی»تکیه می‏کنند.

از این‏رو در ادامه به میزان اعتبار این مدعا در قالب نکاتی چند می‏ پردازم. البته هرچند بارها و در فحوای صحبت‏ های عمومی شنیده ‏ایم در مثال حاجت هیچ مناقشه ‏ای نیست اما طبیعتاً برای کاربست یک مثال در قالب یک نگاه علمی باید تمامی زوایا و جوانب موضوع را به شکلی جامع الاطراف نگریست.

در نگاه اول از منظر جامعه شناختی، پذیرش باورداشت‌ها، تفکرات و الگوهای رفتاری گروه‌های مرجع جامعه ازجمله نخبگان و سرآمدان و الگوگیری از آن‌ها امری پذیرفتنی است. بر همین مبنا، معتقدم یادگیری احتمالی بریل و البته استفاده و کاربست آن در فعالیت‌های مختلف توسط محمد خزائلی به عنوان یک فرد شاخص و نخبه در میان نابینایان، می‌توانست در توجه و تمرکز بیشتر افراد نابینا نسبت به بریل مؤثر باشد و چه ‌بسا، به سبب جایگاه وی در میان نهادهای آموزشی و فرهنگی وقت، امکان شناخته شدن بیشتر بریل، تثبیت جایگاه و نهادمند شدن تسریعی آن فراهم می‌آمد.

به عبارتی آنچه عرض کردم در مبنای نظری با داعیه این افراد دارای وجه اشتراک است اما با دو نتیجه کاملاً متفاوت؛ چراکه درواقع، مدعای آن‌ها مبنی بر عدم نیاز به بریل و شاهد مثال آوردن خزائلی نیز با توجه به همین رویکرد نظریه گروه مرجع، و نظرداشت خزائلی به عنوان یک فرد نخبه در میان قشر نابینا قابل تفسیر است.

بدون تردید عدم آموزش بریل از سوی خزائلی از سر عمد و با نگاه سلبی و بی‌فایده پنداشتن آن نبوده است. با توجه به اسناد موجود، وی در 28 سالگی (1320) از اراک به تهران مهاجرت نموده و حال آنکه تقریباً تا آن زمان صرفاً بریل آن هم به شکلی محدود در تبریز و اصفهان آموزش داده می‌شده است. از سوی دیگر، امکان فراگیری بریل به شکل نسبتاً رسمی و البته به شکلی بسیار محدود از اواخر همین دهه در تهران یعنی تقریباً مقارن با تحصیل خزائلی در مقطع دکترا فراهم گردید. آن هم بریلی که هنوز علائم قراردادی آن تثبیت نشده و رسمیت نیافته بود و این مهم در 1331 صورت پذیرفت.

بنابراین، در بهترین حالت ممکن وی تقریباً در 40 سالگی با بریل آشنا شده؛ حال آنکه یادگیری بریل توسط بزرگسالان در حال حاضر نیز با دشواری‌های فراوانی روبه‌رو است. چه برسد به دهه 30 آن هم در فقدان یک متد روشمند برای آموزش و نبود ابتدایی‌ترین امکانات در زمینه آموزش بریل.

از سوی دیگر، حتی اگر خزائلی بریل را نیز می‌آموخت با توجه به زیرساخت‌ها و امکانات نزدیک به هیچ آن روز که حتی دستیابی به لوح و قلم –ابتدایی‏ترین ابزار نوشتن خط بریل- نیز بسیار دشوار بود، چه کاربرد و استفاده‌ای برای وی داشت و به‌عنوان نکته سوم، خزائلی تا این سن با توجه به امکان‌های موجود، خود را با شرایط وفق داده و به عبارتی، راه خود را پیداکرده بود.

در بُعد دوم، یکی از ویژگی‏های بارز خزائلی که به کرات از سوی دانش آموزان و شاگردان، دوستان و نیز افراد با آسیب بینایی که در آموزشگاه بزرگسالان خزائلی درس می‏خواندند و یا با وی در ارتباط بودند، مورد اشاره قرار گرفته است «حافظه بسیار قوی اوست». روایت‏هایی که هر فرد منصفی را به شگرف وا داشته و بعضاً در نظر یک انسان عادی تا مرز یک افسانه نیز پیش می‏رود. به عنوان مثال فرزند ارشد وی (شایسته خزائلی) در یکی از خاطرات خود نقل می‏کند که «شعری چند صفحه ای از ابوالعلاء معری را تنها یک بار و آن هم به علت عدم تبحر در متون عربی به سختی برای پدرش خوانده و سپس خزائلی آن شعر چند صفحه‏ای را بی‏کم و کاست به حافظه سپرده و بدون هیچ اشکالی بازگو نموده است!».

بنابراین، وجود چنین حافظه‏ای می‏تواند هر فردی را در دستیابی به اطلاعات، سازماندهی، ثبت و ضبط و استفاده از آن یاری نموده و به عنوان یک عامل مهم، و راهبردی جایگزین برای یک فرد نابینا در ازای عدم توانایی در دیدن متون و خوانش آن‏ها در قیاس با سایر افراد عمل کند.

بدون تردید بدون وجود چنین حافظه ‏ای و در عین حال عدم دسترسی و استفاده از بریل و درواقع، فقدان یک راهبرد جایگزین و یا مکمل کارا به هیچ وجه دستیابی به مدارج عالی و توفیقات چندوجهی آن هم با توجه به امکانات چند دهه پیش برای هر فرد نابینا و از جمله محمد خزائلی قابل تصور نیست.

حال محل سوال آنجاست که مگر چند درصد از افراد با آسیب بینایی دارای چنین حافظه‏ ای هستند؟ بنابراین، توفیق خزائلی منهای بریل باید در قالب یک نگاه جامع و با درنظر گرفتن سایر فکت‏های موجود مورد تحلیل و توجه قرار گیرد، هرچند به زعم راقم این سطور حتی با وجود چنین حافظه‏ای و البته امکانات مختلف موجود نیز بریل می‏ تواند به عنوان یک راهبرد مکمل در توفیق هرچه بیشتر یک فرد نابینا و ارتقاء وی در زمینه ‏های مختلف راهگشا باشد.

فراتر از مطالب طرح شده در قالب ابعاد پیش‏گفته از منظری دیگر، هرچند خزائلی از بریل استفاده ننمود، اما با توجه به اقدامات وی کاملاً مبرهن است که نه تنها بریل را زائد نمی‌دانسته اتفاقاً اهمیت خاصی برای بریل قائل بوده است. با توجه به فعالیت‌ها و اقدامات انجام شده از سوی وی حداقل می‌توان سه محور کلی را به عنوان شاهد مثال در این زمینه طرح نمود.

الف: با تأسیس آموزشگاه بزرگسالان نابینا در سال 1343 توسط خزائلی، یکی از فعالیت‌های مهم آن، به آموزش بریل به نابینایان بزرگسال اختصاص یافت. بر این مبنا می‌توان خزائلی را زمینه‌ساز و توسعه‌دهنده آموزش و ترویج بریل در میان بزرگسالان نابینا دانست. از آنجا که تا آن زمان یک نظام آموزشی مدون و فراگیر و البته نهادمند برای افراد نابینا و به ویژه در تهران وجود نداشت، بسیاری از نابینایان با گذر از دوران تحصیلی متعارف خود و پاگذاردن به دوران جوانی و بزرگسالی هنوز آموزش‌های مقدماتی و سواد خواندن و نوشتن را نیاموخته بودند. ازاین‌رو، انگشت گذاردن بر تحصیل این افراد و در ضمن آن، آموزش بریل به این افراد نقش مهمی را در باسواد شدن نابینایان، رشد سطح تحصیلی و حیات فرهنگی آن‌ها و البته ترویج بریل ایفا نمود.

از طرف دیگر، از آنجا که آموزش بریل به بزرگسالان در قیاس با کودکان دارای دشواری‌ها و پیچیدگی‌های خاصی است. بنابراین، اتخاذ چنین تصمیمی و تلاش در گسترش آن در قالب آموزشگاه خزائلی اهمیت این موضوع را به شکل دوچندانی مبرهن می‌سازد.

ب: همچنین، براساس اسناد موجود و نیز مصاحبه‌هایی که انجام داده‌ام، خزائلی همواره نابینایان را به یادگیری هم‌زمان خواندن و نوشتن به بریل و البته ماشین‌نویسی ترغیب می‌کرده و یادگیری بریل و ماشین‌نویسی را لازم و ملزوم یکدیگر می‌دانسته که خود نشان‌دهنده رویکرد ترویجی و ترغیبی وی نسبت به بریل است.

او اعتقاد داشت که یک فرد نابینا باید از تمام امکان‌های موجود برای موفقیت استفاده نموده و بریل را نیز به واسطه ایجاد امکان خواندن و نوشتن یک ضرورت مهم در این راستا به شمار می‌آمد. ازاین‌رو اگر خزائلی با بریل مخالف بود، نه امکان آموزش بریل به بزرگسالان در آموزشگاه فراهم می‌شد، و نه نگاهی ترغیبی به یادگیری آن داشت.

ج: یکی دیگر از اقدامات اثرگذار خزائلی در زمینه بریل که نشان دهنده توجه ویژه او به این خط و ضرورت استفاده از آن بوده است، «تلاش و پیگیری‌های فراوان برای ورود اولین ماشین چاپ بریل به ایران و راه اندازی آن است» رخدادی که فصل نوینی را در حیات آموزشی و فرهنگی نابینایان از یکسو و توسعه و نهادمندشدن بریل ایجاد نمود.

در این راستا خزائلی با توجه به نفوذ و ارتباطات گسترده خود، مصباح زاده مدیر وقت انتشارات کیهان را به اهمیت بریل در زندگی و تحصیل نابینایان و نبود امکان تولید کتاب‌های بریل در کشور واقف نمود و او را متقاعد ساخت که یک ماشین چاپ بریل را خریداری و به ایران وارد نمایند. ماشین چاپی که ابتدا در انتشارات کیهان مستقر شد و چاپ و انتشار اولین کتاب‌ها به بریل در ایران را رقم زد و حتی گزیده‌ای از مجله روشندل (مجله‏ای به صاحب امتیازی دکتر محمد خزائلی) همراه با برخی مطالب اختصاصی دیگر البته به شکل محدود از این راه چاپ و در اختیار نابینایان قرار گرفت و درواقع، پایه‌های انتشار اولین مجلات و کتاب‏های بریل در ایران نیز با نقش آفرینی محمد خزائلی گذارده شد.

۴
۰
حسین عبدالملکی
حسین عبدالملکی
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید