من امروز ۳۲ سالهام و تقریباً از وقتی یادم میآید کشورم در بحران بوده. فارغ از جهتدهی رسانهها و داد و قالهای خبری، هر سال دریغ از پارسال زندگی کردهایم. جالب اینکه حتی با دگرگونی دولتها و تصمیمگیری از طریق انتخابات هم نتوانستیم جلوی فرو رفتن در منجلاب را بگیریم. خب این یعنی یک جای کار میلنگد.

چطور ممکن است نه با تغییر دولتها و مجلسها وضعمان رو به بهبودی برود، نه با اعتراض؟
ممکن است شما جوابی برایش پیدا کرده باشید. من هم پاسخی دارم: علتِ اصلی خودِ ما هستیم.
فرض بگیرید قرار است یک بارِ ده کیلویی را از طبقۀ اول به طبقۀ ششم یک ساختمان ببریم. در طول مسیر، به هر طبقه که میرسیم، پنج کیلوی دیگر به بار اضافه میکنند و دستهایی غیبی، راهپله را هم با روغن سوختۀ موتور ماشین لیز میکنند. به طبقۀ چهارم که میرسیم میبینیم جلوی پایمان سیمخاردار هم کشیدهاند. خب واقعاً سخت است، نه؟
هر آدمی در طول زندگیاش رنج میکشد. این طبیعت انسان بودن و زیستن در دنیا است و گریزی ازش نیست. هر کس فکر کرده زندگی سراسر خوشی و لذت است، یا متوهم است یا بدجور به اشتباه افتاده.
آن بارِ ده کیلویی «مسوولیت انسان بودن» یا همان «رنج انسان بودن» است. اما بارهای پنج کیلویی طول مسیر و روغن موتورِ کفِ پلهها و سیمخاردار خیلی هم مربوط به کائنات و مسوولیت انسانبودن ندارد. موانعِ اعصابخردکن و زمینگیرکنندهای هستند که «قدرت» جلوی پایمان گذاشته.
با این مقدمه میتوانم همصدا با اغلب جمعیت ۸۰ میلیونی ایران به دولت و حکومت و وضعیت مملکت غُر بزنم. ولی میگویم علتِ مشکلات خودمِ ما هستیم. چرا؟
اول اینکه ما قرارداد امضا نکردیم. پدرانِ ما حکومتی را روی کار آوردند که نمیدانست حکومتداری چیست. هیچکدام از سردمدارانِ انقلاب ۱۳۵۷ درست و حسابی نمیدانستند چه میخواهند. مفهومِ جمهوریت را درست و درمان نمیشناختند و حاضر نبودند بپذیرند اگرچه کشور پُر از مسلمان است، اما انگولککردنِ اقلیتها و حتی خودِ همان مسلمانها و «بپّا» گماشتن بر زندگیشان عرصه را برای نفس کشیدن هم تنگ میکند.
قبلاً از یک داستان (روایت) کوتاه نوشتۀ نادر ابراهیمی یاد کرده بودم که همین وضعیت را پیشبینی کرده بود: ور رفتن با زندگی مردم به بهانۀ مسلمانی و حقانیّت داشتن. حالا کار به جایی رسیده که میگویند «ولایت فقیه بر عدالت هم اولویت دارد.»
پدران ما اعتماد کردند. به چه؟ به که؟ به کسانی که شفاف نبودند؛ حتی با خودشان. چون چیز شفافی برایشان وجود نداشت. نه علمش را داشتند نه حتی هدفهای روشنی در سر داشتند.
اشتباه اول همینجا بود: ما ناخواسته واردِ معاملهای شدیم (معاملۀ واگذاری ادارۀ کشورمان به عدهای نابلد یا ناراست) که قرارداد سفت و محکمی نداشت.
همه چیز را واگذار کردیم و عقب نشستیم. آنها هم گفتند «ما نوکر و خدمتگذار شما هستیم.» باور کردیم. نوکرها یکهو پولدار شدند. بچهشان را فرستادند فرنگ. خانهشان اعیانی شد. ما هی گفتیم «چرا کمکمان نمیکنید؟» و یادمان رفت خودمان برابر زندگیمان مسؤولیت داریم.
ما روشهای حسابکشیدن از دولت و حکومت را پیشبینی نکردیم.
اشتباه دوم همینجا بود: واسپاری سرنوشت بهطور تام و تمام. آنقدر در این کار افراط کردیم که حالا انتظار داریم برفِ جلوی در خانهمان را هم دولت یا شهرداری پارو کند. منفعل شدیم. ابتکار عمل را از دست دادیم.
ابتکار عمل ما محدود به رأیدادن شد: توهمِ حماسهساز بودن و انتخابِ سرنوشت، انتخاب بین پیاز و پیازچه، انتخاب در محدودۀ خرابی.
اشتباه سوم بیرحم شدن بود. ما که زمامدارانی بیمسؤولیت داشتیم، خودمان هم شبیه آنها شدیم. زورمان به هموطن و همنوعمان رسید. سرش را کلاه گذاشتیم و فکر کردیم برندهایم! هم جلوی فساد سکوت کردیم، هم به بخشی از آن تبدیل شدیم. کیست که ادعا کند تا به حال پارتیبازی نکرده؟
اشتباه چهارم وادادگی است. ما بدون آنکه زندگی در جهان را تجربه کرده باشیم، با شنیدنِ روایتهایی بعضاً تحریفشده از زندگی در چند کشورِ توسعهیافته (که شمارشان اندک است) خودمان را باختیم. فکر کردیم همهجای دنیا بهشت است و اینجا که ما هستیم جهنم.
چه کسی ایران را به این شکل درآورده؟ یقیناً آنگلوساکسونها یا وایکینگها تقصیری ندارند. حتی دولت هم اگر با ملتِ «حرفگوشکن» طرف نباشد، نمیتواند بهتنهایی این حجم از بینظمی و فساد را بسازد. بهخدا ساماندادنِ این حد از هرجومرج و نابرابری خودش یک مهارت است! ما این مهارت را به دولت و حکومت و سپس خودمان دادیم. دولت و حکومت بر ما، و خودمان هم بر خودمان ظلم میکنیم.
ویرانکردن همیشه آسانتر از ساختن است. و بازسازی، سختترین کاریست که میتوان فکرش را کرد. ولی نشدنی نیست؛ اگر: