ویرگول
ورودثبت نام
rohola zandie
rohola zandie
rohola zandie
rohola zandie
خواندن ۹ دقیقه·۵ سال پیش

مغز خوش باور (the believing brain)

نوشته: مایکل شرمر

ما باورهایمان را به دلایل گوناگون شخصی، عاطفی، و روانی در زمینه ای که توسط خانواده، دوستان همکاران، فرهنگ و به طور کلی اجتماع شکل گرفته است، به دست می آوریم. بعد از شکل دهی باورها ما از آن ها با دلایل گوناگون دفاع می کنیم، آن ها را توجیه می کنیم و خلاصه عقلانی سازی میکنیم. باورها اول می آیند توجیهات برای آن ها بعد! من به این پدیده "واقع گرایی وابسته به باور" می گویم. این اصطلاح به صورت خلاصه یعنی اداراکات ما از واقعیت وابسته به باورهایی است که ما از آن داریم.

مغز ماشین باور است. از زمانی که داده های حسی به درون مغز سرازیر می شوند مغز شروع به یافتن الگوها می کند و سپس به آن الگو ها معنا می دهد. در این جا به دو فرآیند در مغز می پردازم: اولین فرایند را "الگومندی"(patternicity) اسم گذاری می کنم: تمایل به یافتن الگو در داده های معنا دار و بی معنا. دومین پدیده را "عامل باوری" (agenticity) می نامم: تمایل به استخراج معنا، هدف و اراده در الگوها. ما نمی توانیم این فرآیند ها را به صورت ارادی متوقف کنیم. مغز ما به صورتی تکامل یافته است که همواره به دنبال به هم وصل کردن نقطه ها در جهان ما برای یافتن الگوهای معنا دار و توضیح داده چیز هاست.

پس از آن که باور ها شکل گرفتند مغز ما به دنبال یافتن شواهد تایید کننده برای آن باورها است. این فرآیند همراه با اعتماد بیشتر به باور و به دنبال آن باز هم سرعت بخشیدن هر چه بیشتر به فرآیند تقویت باور به آن هاست (reinforce) و این فرآیند آنقدر ادامه می یابد تا ما را دچار بایاس می کند(confirmation bias).

فرآیند "واقع گرایی وابسته به باور" (Belief dependent realism) بعد از این ایده بوجود آمد که مغز ما داده های ورودی را با ساختن "مدلی از جهان" تفسیر میکند. وقتی چنین مدلی در توضیح دادن پدیده ها موفق عمل کند ما تمایل پیدا می کنیم ویژگی "واقعیت" یا "حقیقت محض" را به آن مدل نسبت دهیم. اما بیاد دانست که همواره بیشتر از یک راه برای مدل کردن یک وضعیت فیزیکی وجود دارد که هر کدام از آن مدل ها مفاهیم و عناصر اساسی متفاوتی از هم دارند. اگر هر دو مدل به یک اندازه وقایع را به درستی پیش بینی کنند نمی توان گفت که یکی از دیگری واقعی تر است. ما هر کدام که راحت تر است را می توانیم انتخاب کنیم.

در واقع تمامی مدلهای جهان که می شناسیم (من جمله نظریات علمی) اساس باورهای ما هستند و واقع گرایی وابسته به باور می گوید که ما نمی توانیم بدون داشتن مدلی از جهان آن را حس کنیم و از این "تله شناختی"(epistemological trap) فرار کنیم.

الگومندی:

فرض کنید شما یک انسان اولیه در صحرای هاوانای آفریقا در سه میلیون سال پیش هستید. ناگهان صدای خش خشی در میان بوته ها می شنوید. با خودتان فکر می کنید:"فقط صدای باد است یا صدای یک حیوان خطرناک است؟" مرگ و زندگی شما وابسته به جوابی است که به این سوال می دهید.

اگر شما فکر کنید که صدای خش خش متعلق به یک حیوان خطرناک است در حالی که در واقع صدای باد باشد شما دچار خطای نوع اول(Type I error) شده اید. به این خطا مثبت اشتباه (false positive) یعنی باور داشتن به چیزی که در واقع غلط است، هم میگویند. در این جا شما الگویی را یافتید(=ساختید) که در واقع وجود نداشت. شما اتفاق A یعنی صدای خش خش در بوته را به اتفاق B یعنی وجود یک حیوان خطرناک ارتباط دادید. ارتباطی غلط! اما در این حالت شما از بوته کنار می روید هشیا تر می شوید و راه دیگری را انتخاب میکنید.

حال فرض کنید که شما فکر کردید که صدای خش خش فقط صدای باد است در حالی که واقعا یک حیوان خطرناک آنجا باشد.در این حالت شما دچار خطای نوع دو(Type II error) شده اید. به این خطا منفی اشتباه(false negative) می گویند. و به معنای از پیدا نکردن یک الگوی واقعی است. شما در ارتباط دادن اتفاقA به B ناتوان ظاهر شده اید و به ناهار آن موجود خطرناک تبدیل می شوید! دراین صورت ژن های شما دیگر به خزانه ژنی (genetic pool) که به نسل بعد منتقل می شود متعلق نیستند و انتخاب طبیعی شما را حذف کرده و کار خودش را انجام داده است.

متاسفانه ما طوری تکامل نیافته ایم که شبکه ای عصبی برای کشف چرندیات در مغزمان داشته باشیم. طوری که بتوانیم بین الگوهای درست و نادرست فرق بگذاریم. مغز فاقد ماجول قدرتمندی برای تشخیص خطا در موتور تشخیص الگویش (pattern recognition engine) است. علت این واقعیت هزینه نسبی خطای نوع اول در برابر خطای نوع دوم در بیشتر موقعیت هاست که در فرمول زیر خلاصه می شود:

P = CTI < CTII

این فرمول بدان معناست که الگومندی P رخ می دهد در صورتی که هزینه خطای نوع اول کمتر از خطای نوع دوم باشد.

مساله حتی مقدار این هزینه ها نیست بلکه زمان محاسبه آن هاست که در مورد اجداد ما این زمان بسیار کوتاه و به قیمت جانشان تمام می شد. بنابراین گزینه ساده تر واقعی دانستن تقریبا تمام الگو هاست.

این پایه و اساس تکامل انواع مختلف الگومندی از جمله خرافات و تفکرات جادویی است. ما نوادگان موجوداتی هستیم که در به کار گیری الگومندی برای بقایشان بسیار کارا عمل کردند.

در نظریه تکاملی، کمک کردن به دیگران ممکن است مساله دار به نظر برسد زیرا در یک موقعیت خودخواهانه به نظر می رسد هر موجود زنده باید تمام منابع را در اختیار خود بگیرد و به کسی کمک نکند. اما بر اساس قاعدهی همیلتون یک ارتباط مفید بین دو موجود ممکن است صورت گیرد، در صورتی که فایده(b) شباهت ژنتیکی(r) از هزینه این ارتباط(c) بیشتر باشد:

b×r>c

به طور مثال یک خواهر یا برادر دارای بیشترین شباهت ژنتیکی هستند(r بالا) و احتمال اینکه در یک حرکت ایثار گرانه جان خود را به خطر انداخته تا ذخیره ژنتیکی مشابه خود را حفظ کنند و به نسل بعد منتقل کنند، بالا است. به این ترتیب احتمال اینکه شما به یک برادر در یک موقعیت مشابه کمک کنید بیشتر از یک پسر عمو و یک پسر عمو بیشتر از یک غریبه است.

البته که ارگانیسم ها چنین محاسباتی را انجام نمیدهند بلکه انتخاب طبیعی این فرآیند را راهبری کرده و ما را به عواطف و اخلاقیات برای انجام آن ها مجهز می کند.

فوستر و کوکو (foster and kokko) از قاعده همیلتون استفاده کردند تا نشان دهند هرگاه هزینه باور کردن یک الگوی اشتباه به عنوان واقعی کمتر از هزینه باور نکردن یک الگوی اشتباه باشد، انتخاب طبیعی الگومندی را ترجیح میدهد.

از اینجا استدلال تکاملی برای باور به خرافات ساده می شود: انتخاب طبیعی استراتژی هایی را ترجیح می دهد که تعداد زیادی ارتباطات علی اشتباه برقرار میکنند زیرا آنها با احتمال بیشتری به بقا و تولید مثل منجر می شوند.

مشکلی که وجود دارد این است که خرافات پیشینه ای میلیونها ساله دارد و ما به صورت طبیعی برای باور کردن به آن مجهزیم اما عمر علم به زحمت در شکل کنونی خود به چند صد سال برسد و برای انجام آن نیاز به تمرین است. با تمرین کردن در علم می توان خطای نوع دوم را بیشتر تشخیص داد.

اسکینر اولین شخصی بود که به صورت علمی به پدیده رفتار خرافی در حیوانات توجه کرد. او به جای زمان های منظمی که قبلا در آن به کبوتر ها دانه میداد و آن ها را شرطی میکرد از بازه های زمانی کاملا تصادفی استفاده کرد. زمانی که بازه های زمانی منظم باشند کبوتر به آرامی یاد میگیرد که در زمان مشخص با دقت خوبی سر دریچه بیاید و دانه را بردارد. اما زمانی که بازه های زمانی نامنظم و تصادفی شدند اسکینر متوجه رفتار عجیبی از سوی کبوتر ها شد. کبوتر های رفتار های عجیبی مانند پریدن از سمتی به سمت دیگر یا چرخاندن گردنشان در جهت خلاف عقربه های ساعت جلوی دریچه را انجام میدادند! این حرکت ها رفتاری مانند رقص بودند. کبوتر ها این کار ها را انجام میدادند زیرا در وضعیتی قرار داده شده بودند که به آن زمانبدی بازه متغیر برای تقویت(variable interval schedule for reinforcement) گفته می شود. هر حرکتی که در آن بازه انجام بدهند در مغز کوچک کبوتر به عنوان یک امتیاز در نظر گرفته می شود. اسکینر نتیجه گیری کرد:" پرنده طوری رفتار می کند که گویی رابطه ای علی بین رفتارش و حاضر شدن غذا وجود دارد، در صورتی که چنین رابطه ای وجود ندارد." این یک الگومندی ساده در عمل است.

با الهام از آزمایش اسکینر، Koichi Ono در دانشگاه Komazawa ژاپن دست به طراحی آزمایشی مشابه با انسان ها زد. در این آزمایش افراد در اتاقک هایی قرار داده میشدند که سه اهرم داشت و بر روی صفحه نمایش یک عدد به عنوان امتیاز ظاهر میشد. این عدد مستقل از حرکت دادن این اهرم ها به صورت تصادفی در بازه های زمانی متغیر بر روی صفحه نمایش داده می شد. اما آزمایش شوندگان از این موضوع بی خبر بودند. تنها چیزی که از آن ها خواسته شده بود این بود که با تکان دادن اهرم ها تا جایی که می توانند امتیاز بیشتری کسب کنند.

از آن جایی که افراد نمی تواستند زمان ظاهر شدن امتیاز بر روی صفحه را پیش بینی کنند دست به ایجاد یک رابطه علی بین دو چیز نامربوط یعنی اهرم ها و امتیازات زدند. به عنوان مثال فرد شماره 1 به صورت تصادفی یک بار پس از فشردن اهرم چپی، وسط، راست، راست، وسط و چپ یک امتیاز خوب کسب کرد و این حرکت را 3 بار دیگر ادامه داد. شماره 5 بعد از حرکت دادن اهرم چپی و راستی و نگه داشتن اهرم وسطی متوجه شد که امتیاز می آورد اما از آنجا که بازه ها متغیر بودند نگه داشتن وسطی (یا بقیه) در نهایت منتهی به یک امتیاز بر روی صفحه می شد. به این ترتیب او به این خرافه باور پیدا کرد که نگه داشتن بیشتر اهرم وسطی منجر به امتیازات بیشتر برایش می شود. شماره 15 از همه عجیب تر بود زیرا در 5 دقیقه اول چیزی ظاهر نشد و دقیقا به صورت اتفاقی زمانی امتیاز ظاهر شد که او دستش اهرم را لمس کرد. پس از آن او شروع به لمس کردن هر چیز در اطرافش (غیر از اهرم ها) کرد! این کار به تدریج عجیب تر شد زیرا زمانی که به صورت اتفاقی در اتاقک پرید امتیاز خوب دیگری ظاهر شد و او خرافه جدید پریدن را دنبال کرد!!

به صورت تکنیکی از دیدگاه اونو :" رفتار خرافی به عنوان پاسخ به زمانبندیِ مستقلِ عاملِ تقویتی، در زمانی که تنها یک رابطه اتفاقی ایجاد می شود، به وجود می آید."

اونو برای رفع رفتار خرافی بازه های زمانی طولانی را پیشنهاد کردد زیرا به مرور این بازه های زمانی شما را نسبت به خرافه ای که اتخاذ کرده اید نا امید می کند. البته باید توجه کرد که برای انسان این زمان باید بسیار بیشتر باشد زیرا ما دارای قدرت شناختی بالاتری هستیم و وقایع دور را هم می توانیم به هم ارتباط دهیم. در واقع این یک تیغ دو لبه است چون قدرت زیاد ما در شناخت الگوهای پیچیدهی درست به همان اندازه ما را در یافتن و پافشاری برای نگه داشتن الگوهای اشتباه یاری می رساند. در کبوترها رفتار خرافی به سادگی قابل حذف است ولی در انسان بسیار دشوار!

مغزعلوم شناختیروانشناسی
۱۱
۶
rohola zandie
rohola zandie
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید