
یکی از تفاوت های اساسی سه روش استدلال بالا به این صورت است:
۱- در یک استدلال استنتاجی امکان ندارد مقدمات درست باشند و نتیجه غلط باشد. رابطه بین مقدمه و نتیجه از نوع استدلال «الزامی آور» (necessity) است. اگر تمام انسان ها فانی باشند آنگاه تمام مرد ها فانی هستند.
۲- در یک استدلال استقرایی نامحتمل است مقدمات درست باشند و نتیجه غلط باشد. رابطه بین مقدمه و نیتجه در این نوع استدلال «احتمالاتی» (probable) است. اگر تمام قو های (مشاهده شده) سفید باشند محتمل است همه قوها سفید باشد.
۳- در یک استدلال ربایشی ناپذیرفتنی (implausible) مقدمات درست باشند و نتیجه غلط باشد. رابطه بین مقدمه و نتیجه در این استدلال «پذیرشی» (plausibility) است. اگر چاقو از پشت به گردن جسد خورده قابل پذیرش است که به قتل رسیده است (در برابر خودکشی یا حادثه)
مشخص است که نوع استدلال سوم از همه ضعیف تر است هر چند از همه کاربرد روزمره بیشتری دارد.
چارلز پیرس (Charles Sanders Peirce) ریاضیدان منطق دان و فیلسوف آمریکایی که به پدر پراگماتیسم شناخته می شود شخصی بود که منطق ربایشی را معرفی کرد و به دفاع از آن پرداخت. پیرس استدلال ربایشی را مقدم بر دو نوع دیگر استدلال می دانست. پیرس استدلال ربایشی را با اصطلاحات «توضیح» و «فرضیه» تعریف می کرد. تعریف خلاصه اون این بود: «استدلال ربایشی فرآیند شکل دهی به یک فرضیه توضیحی است.» او حتی گاهی از «فرضیه» به عنوان هم معنی برای استدلال ربایشی استفاده می کرد.
پیرس به اهمیت استدلال ربایشی در استدلال علمی اگاه بود. این دقیقا به این دلیل بود که فرآیند فرضیه سازی خارج از دو نوع دیگر استدلال است.
او چند ویژگی استدلال ربایشی را به صورت زیر بیان می کند:
۱- تکنیکی است که تعداد فرضیات متفاوت برای توضیح یک موضوع را کاهش می دهد و سعی در انتخاب تعداد کمی از آن ها دارد.
۲- فرآیند حدس زدن یا انتخاب حدس درست است و به همین خاطر یک فرآیند خطا بردار است
۳- زمانی به کار می آید که یک پدیده ی جدید را مشاهده میکنیم.
پیرس استدلال ربایشی را قدری رمزآلود توصیف می کند و آن را نوعی «بینش» می داند که از طریق آن ما نسبت به جهان بیرون استدلال ورزی می کنیم. او آن را شبیه به «غریزه» حیوانات وصف می کند. او از یک مثال برای نشان دادن تفاوت های این سه نوع استدلال استفاده می کند.
استدلال استقرایی:
مقدمه اول: این لوبیا ها ازین سبد هستند.
مقدمه دوم: این لوبیا ها سفید هستند.
نتیجه گیری: همه لوبیاهای این سبد سفید هستند.
در این استدلال از مشاهده های جزیی به مشاهده ی کلی رسیده ایم. در حالی که در استدلال استنتاجی داریم:
مقدمه اول: همه ی لوبیا های این سبد سفید هستند.
مقدمه دوم: این لوبیا ها از این سبد هستند.
نتیجه گیری: این لوبیاها سفید هستند.
این استدلال دقیق و کامل است و به شرط درست بودن مقدمات همیشه صحیح هستند. و حالا استدلال ربایشی:
مقدمه اول: همه لوبیا ها ازین این سبد سفید هستند.
مقدمه دوم: این لوبیا ها سفید هستند.
نتیجه گیری: این لوبیا ها از این سبد هستند.
این استدلال فرم حدسی دارد و بسیار شبیه به زمانی است که ما چیزی را مشاهده و می خواهیم در مورد آن فرضیه سازی کنیم. به فرم دیگری هم میتوانیم به آن نگاه کنیم. من تعدادی لوبیای سفید روی میز میبینم. سپس متوجه میشوم که یکی از سبدها حاوی فقط لوبیای سفید است. پس حدس می زنم این لوبیا ها از آنجا برداشته شده است. به عبارتی ما از نتیجه به مقدمه رسیدیم!
استدلال استنتاجی به نحوی از داده ها انتزاع می شود و به نوعی از آن مستقل است: ما فرض میکنم که همه لوبیا های یک سبد سفید هستند! استدلال استقرایی از تعدادی مشاهده شروع و از آن ها فراتر می رود ( extrapolate). و استدلال ربایشی حتی بیشتر می رود و حتی بیشتر از چیزی که «قابل مشاهده» است می رود. بنابراین بسیار معمول است که در استدلال ربایشی به نتایجی می رسیم که از مشاهده مستقیم قابل دسترسی نیستند. به عنوان مثال ما از همین روش استفاده می کنیم تا به این نتیجه برسیم که ناپلئون واقعا وجود داشته است. به طور خاص استدلال های تاریخی یا زمانی از این نوع هستند و به هیچ وجه با استدلال استنتاجی یا استقرایی قابل جابجایی نیستند.
در استدلال ربایشی ما عملا از نتیجه به مقدمه حرکت میکنیم چیزی که به سفسطه ی مشهوری در منطق ارسطویی معروف است. اگر آ نتیجه دهد ب. آنگاه اگر ب غلط باشد می تواند نشان داد آ هم غلط است اما اگر ب درست باشد در مورد آ چه می توان گفت؟ از دید منطق کلاسیک هیچ چیز نمی توان گفت. آ می تواند درست یا غلط باشد. از دید پولیا (ریاضیدان معروف) نمی توان گفت هیچ «ارتباطی» هم وجود ندارد. اون می گوید آ مستحق توجه بیشتری است (با احتیاط می توان آن را بیشتر بررسی کرد)
اما اگر این نوع استدلال حدسی است چگونه میتوان قدرت آن را سنجید؟ معمولا روشهای زیر بررسی می شود:
۱- چقدر فرضیه به طور قاطع از بقیه بهتر است
۲- چقدر فرضیه خودش، مستقل از بقیه فرضیات برای توضیح پدیده خوب است.
۳- داده ها و مشاهدات چقدر قابل اعتماد هستند.
۴- چقدر اعتماد وجود دارد که همه توضیحات ممکن بررسی شده است.
۵- ملاحظات عملی، به خصوص هزینه درست یا غلط بودن
۶- چقدر اصلا نیاز به رسیدن به نتیجه وجود دارد. بخصوص وقتی اطلاعات کافی هنوز وجود ندارد.
مجموعه ی شواهد بیشتر ممکن است باعث بازنگری و یا ایجاد فرضیات جدید شود. در واقع حدسهای ما در هر نقطه نتیجه ی یک حدس هوشمندانه است درباره ی شواهد موجود است که با زمان تغییر و بروزرسانی می شود.