حتی وقتی میخواهی از شادی بنویسی، اول غم خودش را نشان میدهد. این، چیزی نیست که دیروز و امروز باب شده باشد؛ حالا، قرنها و قرنهاست که بر بشر حکمفرماست. انسان تا میآید بهانهای برای شادی پیدا کند، ناگهان غم خودش را نشان میدهد، ناخنکی میزند و میل آن میکند تا کُمیت لَنگ شادی را به مرداب خودش بکشاند.
اینجا دیگر آدمیست که تعیین میکند میخواهد چه اتفاقی بیفتد. بغلطد به زمین گندابزدۀ غم یا خودش را بیرون بکشد و همانطور، حتی اگر شده لنگ لنگان پا به دنیای رنگارنگ شادی بگذارد.
دنیای شادی همیشه برای من، همینقدر بغرنج بوده است...
حالا، من در گوشهای ایستادهام که شادی باید بیاید و خودش را نشان بدهد. من، بعد هزار بار آزمودن آن گرداب، بالاخره یک بار تصمیم گرفتم از شادی بنویسم. شادیهای آدمها، دنیای کوچکی برایشان میسازد که در آن احساس امنیت میکنند. حس میکنند در آغوش گرمی هستند که آنها را نگه داشته و از تمام بدیها و سختیها دورشان میکند.
شادی، همچون غم، مخدریست که انسان را حتی اگر برای ساعتی شده، از آنچه که هست دور میکند. شاید برای همین است که میبینیم آدمهایی که در اکنون زندگی میکنند، نه شاد هستند و نه غمگین. انگار تنها، هستند! این آدمها، از هرچه هست رها شدهاند. غم به سراغشان میآید اما نمیماند و شادی نیز هم. فقط نظارهاش میکنند. هم شادی را و هم غم را...
غم، به هرچه که دست میزند سرد میشود و شادی با خودش حرارتی میآورد که اگر حواست نباشد، میتواند خانمانسوز باشد. اینگونه است که ما، یا مثل زمستان سردیم یا مثل تابستان لَه لَه آتش.
من، یک جایی، وسط کودکیهایم، با تمام شادیهای کوچکی که داشت زندگی سر و سادۀ یک کودک هشت نه ساله را میساخت خداحافظی کردم و تصمیم گرفتم دیگر سرخوش بودن را کنار بگذارم و جدی شوم.
آدمهای سرخوش از دور به نظر یاوههایی میآمدند که دارند عمر خودشان را خرج چیزی میکنند که هیچ مابهازای خارجی ندارد. چیزی که نتیجهاش جز خندیدن و شوخی کردن و بذلهگویی نیست. اما جدی بودن، کمترین ثمرهاش، شاید این بود که میتوانستی هرروز بیشتر از دیروز کار و پیشرفت کنی و رج رویاهایت را اینقدر محکم بزنی که هیچ دستی نتواند تار و پود زندگیت را از هم بدرد. آن روزها هنوز کسی به من یاد نداده بود که هرچقدر هم که محکم ببافی، عاقبت روزی هرچه رشتهای پنبه میشود.
مثلا همین عکس را ببینید! آن بچه سرتقی که آن وسط با کت و شلوار برق برقی و پیراهن سفید یقه مشکی ایستاده، منم. وسط عروسی کوچکترین فرزند خانواده مادری؛ دایی محمود.

تبسم کودکانهام را ببینید! سینهام را که سپر کردهام و یقهام که تا دکمه آخرش را بستهام. لبهایم را روی هم فشار دادهام تا نکند شادی از درونم شعله بکشد! چشمهایم اما تمام شیطنتم را بیرون ریختهاند. چشمها، بزرگترین باگ (خطا، اشکال) خلقت هستند. آدم را همانطور که درونش هست لو میدهند و نمیگذارند دمی به حال خودت باشی!
ما، من، بامداد، پسردایی بزرگترم که پشت سر من ایستاده، بابک، پسردایی کوچکترم که فقط یک ماه با هم اختلاف سن داریم، صادق، پسرخاله کوچکترم با آن چشمهای روشنش و محسن، پسرخاله بزرگترم که یکی دو ماه از من بزرگتر است، داشتیم توی حیاط بازی میکردیم.
دنیای شادیهای کودکانه آنقدر بی شیله پیله است و آنقدر بی قضاوت که هیچ وقت فکرش را نمیکردیم که همین جمع پنج نفره، روزی آنچنان از هم دور شویم که سال به سال هم احوال همدیگر را نپرسیم. یا حتی همدیگر را توی همین شبکههای نیمچه اجتماعیمان هم نبینیم.
ما، چون یزد زندگی میکردیم، معمولا از خالهزادهها و داییزادههای هم سن و سالم دور بودم و من، دلم غنچ میرفت برای اینکه ببینمشان و با هم بازی کنیم.
توی این عکس، بامداد از همه ما قیافه جدیتری دارد. آن عقب ایستاده، کتش را در آورده و دارد جایی را نگاه میکند که در دید ما نیست. بابک راهش را جدا کرده. چرخیده و جوری دستهایش را روی کمرش گذاشته و ژست گرفته که هنوز هم وقتی عکسش را میبینم دلم برای آن روزهایمان تنگ میشود.
صادق بین من و محسن مانده و انگار فهمیده که هر طرفی که دوربین باشد، مبداء توجه است و محسن جوری عاقل به نظر میرسد که انگار همین حالا با طمانینه مشکلی را حل کرده و یک راست آمده سر عکس. اینجا میتوانم چهره پدرش را در صورتش ببینم.
از بین ما، به نظر میرسد محسن از همه خوشحالتر است. حداقل خندهاش واقعیتر به نظر میرسد. صادق هنوز توی دنیای خودش است. من و بامداد راهمان از بقیه جدا شده و بابک، دارد عاقبت به خیر میشود.
ما، اینجا هنوز به هیچ قضاوتی آلوده نشده بودیم. حداقل ماها که کوچکتر از بامداد بودیم.
ببینید دنیای کودکان چقدر از شادی پر است! چند دقیقه پیش داشتیم توی بازی همدیگر را بالا و پایین میکردیم و حالا، کنار هم داریم عکس میگیریم. انگار شب از یک مادر زاده شدهایم، صبح نشده قد کشیدهایم و حالا، داریم گوشه گوشه دنیایی که از خانههایمان بزرگتر نیست را با هم کشف میکنیم.
مادرهایمان کمی آنسوتر داشتند با کف و کِل، بساط بزن و بکوب عروسی را گرم میکردند و احتمالا، آن وسطها، دندانهایشان را گاهی از خشم و گاهی از حرص روی هم فشار میدادند. از آن بین، خواهرهای داماد هم که جای خالی مادرشان را میدیدند، گاهی آن وسطها قطره اشکی میفشاندند.
پدرهایمان، توی حیاط خانه بغلی، مشغول خوردن و حرف زدن بودند. دنیای ما بچهها، توی عروسیها، معمولا همین حیاط خانهای بود که مادرهایمان در آن بودند.
ما، همیشه گَنگمان جدای از دخترها بود. دخترها، خودشان را به مادرشان میچسباندند و میشد بفهمی میخواهند بگویند بزرگ شدهاند و چیزی بیشتر از ما حالیشان میشود. نسرین، هانیه، مریم و فاطمه، همان دخترها هستند. اصلا انگار عروسی مال آنها بود. چیزهای بیشتری میدیدند و با اینکه وسط دنیای تجربه زن بودن و معصومیت دختربچگی پا در هوا بودند، همیشه دلشان میخواست که زودتر مثل مادرهایشان بزرگ شوند. دریغ که این شوق، به زیبا شدن، همیشه ترس بزرگ شدن را در نظر انسان حقیر میکند.
ما پسرها، گرچه دلمان میخواست مثل پدرهایمان بزرگ شویم و حرفهای قلمبه سلمبه بزنیم. اما انگار میفهمیدیم که بزرگ شدن، چندان آش دهن سوزی هم نیست. انگار ما پسرها، دستهای زمخت پدرهایمان را زودتر حس میکنیم. گرچه به روی خودمان نمیآوریم.
خوشی کوچک من توی این عروسی، نه بازی با خالهزادهها و داییزادههایم و البته نه دیدن دنیای جدیدی که داشت برای دایی کوچکم ساخته میشد نبود. آن شادیای که برق به چشمان من آورده و سینهام را سپر کرده، همان کت و شلوار برق برقیست که اینجا پوشیدهام. من، هیچ دلم نمیخواست این عروسی تمام شود. چون انگار پر افتخارترین عروسی عمرم بود! انگار من جای داماد بودم! انگار این مراسم را برای داماد شدن من گرفته بودند.
حس میکردم آدم مهمی شدهام که برایم کت و شلوار خریدهاند. اولش دوست نداشتم بپوشمش اما بعدتر فهمیدم که این، برای چیز جدیدی شدن است. این، طعمیست که قرار است طمع هی پیش رفتن و پیش رفتن را زیر دندانم جا بیندازد و کمک کند من هیچ وقت به چیزی که دارم قانع نباشم.
من شادیهای کوچکم را با دیگران قسمت نمیکنم. آدم بخیلی نیستم. اما میترسم شادیهایم تمام شود. ببینید!همینجا هم لبهایم را به هم دوختهام تا خوشی آن شادی از دهانم بیرون نریزد. انگار خواستهام همهاش را برای خودم نگه دارم!
اینجا، من چشمم به کت و شلوار سفید بابک و کراوات مشکی محسن بود. من، با وجود همه آن شادی که در درون داشتم، دلم چیزی میخواست که من را مثل آن دیگری کند. آن دیگری که من نبودم و نمیدانستم چطور دارد زندگی میکند. دنیای ناشناختهای که والدینمان نمیگذاشتند جز مینیاتوری از آن ببینیم. دنیایی که در آن، ما خودمان را با متر دیگران اندازه میگرفتیم.
شادیهای دنیای کودکی را هرکار کنید، عاقبت شادی هستند. حتی اگر سعی کنید یا زور بزنید که با غم گرهشان بزنید، حتی اگر سعی کنید فقط برای خودتان نگهشان دارید یا چه میدانم؟ حتی اگر سعی کنید آنها را جز شادی نشان دهید، عاقبت نمیتوانید رنگ شادی را از آنها بگیرید. برای همین است که بچهها غمگین نمیشوند. تا غم میآید توی دلشان لانه کند، ناگهان چاه اشک بالا میزند و گریه امانشان را میبُرَد. چون غم تا وقتی توی دلت لانه نکرده، اصلا غم نیست. بعد هم که گریۀ بچه رو به تمام شدن میرود، ناگهان میبینی که چیزی غم را از یادش برده و حتی وسط گریه دارد میخندد.
بزرگترها، یاد گرفتهاند که هروقت طفلی گریه میکند، با چیزی حواسش را پرت کنند تا گریهاش بند بیاید. اینجا، همان جاییست که ما داریم راه جا گرفتن غم توی دل کودک را به او نشان میدهیم. آدم وقتی گریهاش شروع میشود، نباید هیچ چیز دیگری جز گریه برایش متصور باشد. اشک مثل اکسیری روح را تازه میکند. حس میکنی انگار پوست روحت کنده شده و دوباره پوست دیگری در آوردهای. پوستی که این بار به همان لطافت پوست قبلیست. اما چیز جدیدی آموخته. آموخته چطور خودش را پالایش کند.
غم، برای ما، برای اکثر ما، گریه فروخوردهایست که مجال زیستن نیافته. چیزیست که نگذاشتهاند عرض اندام کند. یا به بهانه بزرگ شدن یا به بهانه اعصاب خوردی یا هزار بهانه دیگر، چیزی که باید میآمده و ما را نجات میداده، میآمده و قِلِفتی پوست کهنهمان را میکنده، آمده و روی همان پوست قدیمی سیمان ریخته. برای چه؟ برای آنکه مقاومتر شود!
من فکر میکنم مقاومترین انسان روی زمین، همان آدمیست که هر غمی که میرسد، هر غمی که خودش را نشان میدهد، مینشیند پای آن و خوب سوگواری میکند. روحش را جلا میدهد و بعد دنبالۀ راه را میگیرد و میرود. ما آدمهایی که کسی اشکمان را ندیده، آدمهای ضعیفی هستیم که با یک بشکن فرو میریزیم و سر هم کردنمان حتی از دست خبرهترین آدمها هم خارج است.
مراسم دامادی دایی محمود انگار مرزی بود که ما، با گذشتن از آن، دنیای کودکیمان با همه شادیها و دلخوشیهایش تمام شد. ما همانجا هر چهار پنج تایمان تصمیم گرفتیم مثل دختر خالههای هم سن و سالمان بزرگ شویم و برویم قاطی جمع مردانه. یک جایی، بعد از همین عکس، گرچه دلمان نمیخواست این عروسی تمام شود، بساط بازیمان را جمع کردیم و به بهانه خوردن بستنی، رفتیم جلوی در خانهای که پدرهایمان در آن بودند. بستنیهایمان را که خوردیم، حس کردیم هُرم گرمای شادی درونمان خوابیده و حالا، باید برویم و مرد بشویم.
از هم فاصله گرفتیم. سعی کردیم جای زخمهایی که توی زندگی خوردیم را به هم نشان ندهیم و توی هر سلام و احوالپرسی، فقط بگوییم که همه چیز خوب است و زندگی در حال گذر. فارغ از اینکه جای زخمهای روی روحمان زیر آن حجم از سیمان غم که تویش فرو رفته بودیم، چرک میکرد و بوی گندش قرار بود دنیای ما را آنقدر از هم دور کند که دیگر سال به سال هم همدیگر را نبینیم.
حالا دیگر شب شده بود! دیروقت بود! باید هلهله کنان دایی و همسرش را بدرقه میکردیم و با سلام و صلوات راهیشان میکردیم. دنیای دایی از همین حالا عوض میشد. ما پنج نفر هم، انگار کودکیهایمان را توی همان خانه جا گذاشته بودیم!