1-صحنهی ابتدایی «پلتفرم» را به یاد بیاورید. تصویر و صدای نوازشگر ویولونی که به مثابه بالا رفتن پرده تأتر عمل میکند. بلافاصله بیننده پرتاب میشود وسط یک صحنه/خط تولید مواد غذایی که همهی عناصر آن در اوج زیبایی و شکوه بسیار بالا عمل میکنند. مدیری شیکپوش، بالای سر تک تک کارگران خویش حاضر میشود و با دقت تخصصی شده و وسواسی بالا، نتیجهی کار کارگران خویش را میچشد و در واقع میسنجد و رضایت خویش را با سردی تمام پاسخ میدهد. صحنه چنان آرایش یافته که ما جز تلألو و رقص بیپایان رنگها و مزهها و نورها، با هیچ لکه و تاریکیای روبرو نیستیم؛ فانتاسماگوریایی که گویا یکجا به عنوان تحقق وعدههای عملیاتی شده ظهور میکند. صحنه به گونهای درخشان، چنان چیده شده که انگار کسی بخواهد تمام دستآوردهای خویش را، یکجا، در یک نمایشگاه، در معرض دید چشمهای افسونشده بینندهگان و بازدیدکنندهگان خویش به نمایش درآورد. صحنه، کامل است و درخشان و تصور هرگونه کمبود و خلاء را دور از ذهن بیننده قرار داده و ناممکن جلوه میدهد. طولی نمیکشد که همه چیز کات میخورد و ما به فضایی پرتاب میشویم که «تریماگاسی» میانسال، در جواب «گورنگ» تازه وارد، از آن تحت عنوان «حفره» یاد میکند؛ مکانی طبقاتی، که در هر طبقه آن دو نفر با هم زندگی میکنند و حفرهای، این طبقات را به هم متصل میکند؛ هر روز هم سکویی تزیین شده با غذاهای متنوع از طبقات بالا به سمت پایین حرکت میکند، که ساکنین طبقات، فقط برای دو دقیقه، حق دارند که از غذاهای موجود در آن ارتزاق کنند. فلسفهی این مکان چیست و این افراد چرا در این طبقات قرار گرفتهاند؟
2-برای پاسخ دادن به این سوال، باید کات بزنیم به صحنهای که گورنگ کراوات زده روبروی زن کارمندی نشسته است و دارد به سوالات او جواب میدهد. صحنه به ما میگوید که گورنگ، خودش انتخاب کرده که وارد این مکان خاص شود، مکانی که حکم یک امتحان و آزمایش را دارد و واجد مراحل مختلفی برای این کار است و هر کسی که این آزمایشات گوناگون را از سر بگذراند و سربلند از این آزمایش طاقت فرسا و سنگین بیرون آید، از طرف سیستم امتحان کننده واجد «مدرک» میشود و به نوعی صلاحیت کسب جایگاهی در شأن خود را در سیستم پیدا خواهد کرد. آنچه در اینجا بر آن تأکید میشود این است که هیچ اجباری در کار نیست و افراد با اختیار کامل میتوانند وارد این «امتحان» شوند و تواناییهای خویش را نمایش دهند و به نوعی باید اطمیان و ایمان داشته باشند که «سیستم»، در مقام یک داور بیغرض و عادل، هیچ حقی را زایل نخواهد کرد و، به زبان عامیانه، «حق را به حقدار خواهد داد.» سیستم در این معنا، صرفاً مجری است و امتیاز میدهد. «پیروزی» و «شکست»، در نهایت، نتیجه عمل اختیاری خود ممتحن است و نه چیز دیگری. اگر به صحنه اول برگردیم، کارفرمای اشاره شده در آن صحنه، نمونهی کسی است که لیاقت خود را نشان داده و سیستم نیز پاداش عملاش را عطا کرده است، صحنهای هست که با عرضهها میمانند و بیعرضهها از صحنه رقابت حذف میشوند.
3- صدایی روی تصویر:«سه نوع آدم وجود دارد: 1- آنهایی که بالا هستند 2- آنهایی که پایین هستند 3- آنهایی که سقوط میکنند.» این صدایی است، که پیش از تصویر ابتدایی، آن را میشنویم و شاید بتوان این ادعا را مطرح کرد که کل فیلم، تلاشی است برای معنادهی به این صدا. سوال اینجاست که چه کسانی وارد صحنه میشوند و این گزاره معروف چه سمت و سویی را در پاسخ یافتن طی خواهد کرد.؟ آیا به صورت کلی میتوان امکانهای متعددی را برای توضیح دستهبندی بالا متصور شد؟ اگر جواب مثبت باشد، این مواضع مختلف و متضاد را چگونه میتوان در ساحت فیلم تعیّن بخشید؟
4- در این جا میتوان کار را با دو صورتبندی متفاوت و متضاد شروع کرد که با هم سر ستیز دارند و مطرح کردن آنها نیز، میتواند کار را برای پرداختن به فیلم راحتتر میکند؛
- «سیستم به مثابه کلیت وجود ندارد و جامعه، جمع جبری افراد است که مطابق با طبیعت خود با هم در حال بازی هستند و در این بازی هم طبیعی است که قویترها بر ضعیفترها پیروز میشوند. اگر کلیتی هم وجود داشته باشد، کلیتی خنثا است که فقط در مقام قواعد کلی بازی عمل میکنند. بالتبع برندهها و بازندهها، در نهایت، باید «مسولیت» نتایج کار خویش را به عهده بگیرند/ سیستم به مثابه کلیت وجود دارد و همین کلیت است که تعیین کننده جایگاه افراد است و هر نقصی نهایتاَ باید به شکل ساختاری مطرح و به عنوان نقصی درون خود ساختار تعریف شود. حتی فردیترین تقابلها باید بتواند در ترازی ساختاری مطرح و ارزیابی شوند.» کسانی که به صورت بندی اول ارجحیت میدهند، وقتی با آن دستهبندی سه گانه از انسانها روبرو میشوند، جواب خواهند داد:«این مسأله طبیعی است»؛ اما کسانی که به صورتبندی دوم تمایل دارند، با برافروختهگی آغشته به خشم، جواب خواهند داد:«این مسأله طبیعی نیست».
5- به خاطر همین مواضع متخاصم و متضاد هست که جنگ، حتی تا تعیین اسامی مکانها هم کشیده میشود و بداهت اولیه آن را کدر میکند. آنچه برای «تریماگاسی»، «حفره» است، برای «سیستم» و نمایندهی سابق آن، یعنی «ایموگیری»، «مرکز خودمدیریتی» نام دارد. «حفره»ی مد نظر تریماگاسی، از «انسان» بیبهره است و صرفاً «زندان»ی است که افراد را در چرخدندههای خویش گرفتار کرده و «توانایی»ای را به آنها نسبت، میدهد که در واقع، فاقد آن هستند. «پلتفرم» را باید فیلمی در مورد «ارتداد» و «ایمان» و دیالکتیکی شدن آن دو دانست.: «ایمان به ارتداد» از یک طرف و «ارتداد از ایمان»، از طرف دیگر. رفت و برگشتی بین این دو قطب در جریان است، دوگانهها در هم فرو میروند و مرزها را بیمعنا و، یا بهتر است بگوییم، «واسازی» میکنند. در «پلتفرم»، آنکه «مراد» است، «مرید» میشود و به دین خصم خویش ایمان میآورد.
6- «پلتفرم» به جنگ توهم وضعیتی میرود که خودش را به مثابه بدنی سالم و طبیعی جا میزند؛ بدنی که مدام خودش را «حرس» میکند و زواید خویش را میزداید و مسیر طبیعی «پیشرفت» را طی میکند. در این مقام، «پلتفرم»، نوعی سونوگرافی همین وضعیت است، تا با اسکن غدههای چرکین و زخمهای درون این تن، انبوهی از «بیماریها»ی آن را، جلوی صاحب آن قرار دهد. «پلتفرم»، نوعی توهمزدایی مداوم است. «بیعدالتی و نابرابری» نام عام این بیماری ساختاری است. آنچه واسازی دیدگاههای متقابل نام نهادیم، در ارتباط و با آگاهی از این بیماری مهلک است که امکانپذیر میشود. «ایموگیری»، که زمانی کارمند حلقه به گوش سیستم بود، به «گورنگ» میگوید که با «انتخاب آگاهانه» خودش به «حفره» آمده و زمانی که بیرون از حفره بوده، متوجه این «ظلم ساختاری» نبوده است. همین آگاهی ثانوی است که باعث میشود که «حفره»، جایگزین «مرکز خودمدیریتی» در ذهن او شود. اما این درگیری دیالکتیکی بین دیدگاههای متفاوت در خود حفره، به صورت پیچیدهتری هم در جریان است؛ به خصوص در رابطهی بین «گورنگ» و «تریماگاسی». تریماگاسی ابتدا به عنوان فردی نشان داده میشود که تن به نوعی کلبیمسلکی فایدهباورانه داده و بدون هیچ گونه آرمان جمعی، صرفاً به فکر زنده ماندن خود است؛ این خود شیفتگی تا آنجا عود پیدا میکند که تریماگاسی ابایی ندارد که، وقتی در طبقات پایین بیغذا میماند، برای زنده ماندن، تن به کشتن همبندی خود بدهد و از گوشت تن او ارتزاق کند. ولی در ادامه میبینیم که تریماگاسی، همهی این نمایشها را برای «نگاه خیره»ی «گورنگ» انجام داده است، تا محدودیتهای نگاه انتزاعی «گورنگ» را برجسته کند و به واسطه شکلی از حکمت عملی، او را وادار کرده تا موضع انتزاعی خودش را نفی و واسازی کند. تریماگاسی، که مدام از طرف موضع فردگرایانه/اخلاقگرایانهی گورنگ استیضاح میشود و متهم شده که به این سخن مسیح، که «قتل مکن»، اقتدا نکرده، به گورنگ میگوید:«گرسنگی، خوی وحشی ما را آزاد می کند». او با این گفته، یکجا، هم از خود و هم از بقیهی ساکنین «حفره»، «موقتاً» سلب مسولیت میکند، تا به طعنه بگوید در مقابل انحراف/خطای بزرگتر و ساختاریتری چون خود «حفره»، خطای انسانی، اساساً، چیزی به حساب نمیآید. نگاه اولیه گورنگ، به این معنا «انتزاعی» است، که فکر میکند با بحرانی «معرفتی» بین افراد درون حفره روبرو است و میتواند با «دلیل و منطق» بر این محدودیتهای نظری و معرفتی غلبه کند و «حفره» را رستگار نماید؛ اما «تریماگاسی» با نمایش سرد، خشن و بیروح خویش، موضعی کاملاً «ساختاری» و «عینی» اتخاذ میکند و این سیگنال را برای گورنگ میفرستد، تا شرایط عینی و واقعیای که انسانهای «حفره» را در برگرفته و زمینهی بلاهت، قساوت و بدبختی آن را شکل داده، رفع نگردد، هرگونه «استدلال و منطق» آوردن، چیزی جز «آب در هاون و مشت بر سندان کوفتن» نیست. موضع رادیکال و عینی تریماگاسی، از طرف دیگر، بر محافظهکار بودن موضع گورنگ، علارغم رادیکالیسم ادعایی آن، دست میگذارد و نشان میدهد که موضع گورنگ چیزی جز بازتولید نگاه سیستم نخواهد بود؛ چرا که، هم سیستم و گورنگ، نهایتاً افراد را مسول عمل خویش میدانند و هر دو، تأثیر عوامل ساختاری و عینی را در شکلگیری جایگاه و شکل دادن به افراد، منکر میشوند. شکل واسازی نظرگاه گورنگ توسط تریگاماسی، شکل «استدلال و دلیل» نیست، بلکه از این طریق بسط داده میشود که تریگاماسی، گورنگ را در همان موقعیتهای عینی قرار میدهد که قبلاً خود در آنها گیر افتاده بود و دست به عمل زده بود؛ وقتی گورنگ به طبقات پایین هبوط میکند و مجبور میشود تریماگاسی را بکشد و از گوشت و حتی کرمهای بدن او ارتزاق کند تا زنده بماند، تازه شبح تریماگاسی بر او ظاهر شده و با طعنه میگوید: «بخور یا خورده شو»؛ یعنی همان جمله ای که تریماگاسی، در بدو آمدن گورنگ به «حفره»، خطاب به او گفته بود. تریماگاسی در همین مسیر طعنهآمیز پیش میرود و میخ نهایی را هم بر تابوت نگاه انتزاعی گورنگ میکوبد، آنگاه که میگوید: «حالا تو بخشی از وجود منی و من بخشی از وجود تو». تریماگاسی به این شکل «مسیح/گورنگ» را تا سر حد «دن کیشوت» به سخره میگیرد و نشان میدهد که موضع اخلاقگرایانه «مسیح/گورنگ»، موضعی به درد نخور و ناکارآمد است و از ترس و بزدلی مایه میگیرد، چرا که خطابی بدون موضع است و نمیتواند موضع گفتن خویش را در نظر بگیرد و شرایط عینیای که از آنجا سخن گفته را به حساب آورد. «پلتفرم» حکایت «مسیح»ی است که در زمانهای نابهنگام ظهور کرده تا کیش و آیین خود را تبلیغ و نسخهی الهیاتی خویش را برای «بیماری های واقعیت» تجویز کند. مسیح از مد افتاده و دمده شده؛ مسیحی که دوراناش به سر آمده، ولی حاضر نیست که تن به اصل واقعیت بدهد و، به شکلی مضحک، بر ژست های سابق خویش اصرار میورزد. این ناآگاهی بر عتیقه بودن خویش، نتیجه ای محتوم دارد: درغلطیدن شکوه «مسیح» در هیبت دست و پا زدن های «دن کیشوت»، برای احیای تاج و تخت از دست رفته، آن هم به واسطه یک سری اداهای جعلی: مسیح دلقکی است ناآگاه بر ژست های خویش. همین ناآگاهی است که باعث شده مدام توسط واقعیت و عناصر زمخت آن دست انداخته و مسخره شود. تریماگاسی، با برخواستن از دنده چپ، «مسیح/گورنگ» را وادار میکند تا از چوب زیربغل «مارکس» استفاده کرده و مرید «مارکس» شود. «مسیح مارکسیست»، یکی از، و از قضا ، بارزترین نمونههای دوگانهی «ارتداد/ایمان» است، که در بالا به آن اشاره کرده بودیم. در ادامه نیز همین نقش را «گورنگ»، ابتدا برای «ایموگیری» و سپس برای «باهارات» سیاهپوست ایفا میکند. «همبستگی خودجوش» مورد نظر «ایموگیری» و «فرد محوری» اولیهی «باهارات»، که درکی کاملاً شخصی از «رستگاری» و رهایی دارد، هر چند هر دوی آنها صورتبندی متفاوتی از آن را ارایه میدهند، ولی به یکسان درگیر همان «انتزاعی» میمانند که قبلاً مبنای نقد تریماگاسی به گورنگ شده بود.
7- یکی از اساسیترین واسازیهای «پلتفرم» جایی رخ میدهد که تمایز «بیرون» و «درون/حفره» زیر سوال میرود، و «درون»، بخش جداییناپذیر «بیرون» و محصول نهایی آن به حساب میآید. هر چقدر منطق چپگرایانه درون حفره بیشتر نضج میگیرد و به سمت منطق/شکل نهایی خویش کشانده میشود، تلاش برای واسازی این دوگانه هم به صورت جدیتری مطرح میشود. «ایموگیری» مدام میگوید که «سیستم کیه؟» و منظورش این است که سیستم وجود ندارد و صرفاً «افراد» مجزا و خودبنیاد وجود دارند، افرادی که باید امید به «همبستگی خودجوش» آنها بست. اما وقتی همکاری بین «باهارات» و «گورنگ» وارد فاز جدیتری میشود، ضرورت تعین نظری و عملی بخشیدن به «بیرون/سیستم»، بیشتر برجسته میشود. از نظر آنها، سیستم، نه فقط وجود دارد، بلکه اتفاقاً موجودیتی حی و حاضر و قدرتمند و در عین حال، کاملاً عینی هم هست؛ تا آنجا که همین تعیین مفهومی/عملی از «سیستم» است، که هم میتواند توضیح دهندهی «واقعیتی» به نام «حفره» باشد و هم مبنایی برای «همبستگی مبارزهگرایانه» آنها فراهم کند. در نهایت نیز، خارج کردن «سیستم» از توهم غیر مادی و اسطورهای مورد تغذیه خود و تعیین «حدود» و «محدودیت»هایاش، به عنوان رسالتی واقعی پیش روی آنها مطرح میشود. اگر این واسازی به سرانجام نمیرسید، معنای «پیغام فرستادن» و مصداق این «پیغام» هم بیمعنا میشد؛ مگر غیر از این است که همیشه «پیغام» باید «برای کسی» فرستاده شود تا این عمل واجد جدیتی کارساز باشد؟ «پلتفرم»، به یک معنا، «منطق واسازی» و تأمل در خویش را به صورت اجباری بیپایان تجربه میکند، تا آنجا که میتوان از «سفر سوژه شدن»، در ارتباط با منطق درونی فیلم و نسبت آن با کاراکترهای درونیاش، صحبت به میان آورد. یکی از مصادیق این رادیکال شدنِ همراه با تأمل در نفس، در جابجایی مصداق پیغام از «پاناکوتا» به «دختربچه»، خود را نشان میدهد و حقیقتاً باید از این جابجایی به عنوان شکل نهایی رادیکالیسم درونی فیلم دفاع کرد. برای توضح این مطلب باید تن به یک میان پردهی دیگر داد تا به حرف نهایی برسیم.
8- چند روز پیش و در بحبوحه ی زمانهی کرونایی، کاربری توییتری، که ذهنش کاملاً در زمانهی «جنگ سرد» فریز شده و همه چیز را در دوگانه «آمریکای آزاد» و «چین کمونیست» میبیند، رشته توییتی نوشت که اینگونه شروع میشد:" دقیقتر از هر لکچر علمی و عینیتر از هر فرمول ریاضی این کرونا بود که ثابت کرد #مصرف، شاهبیت اقتصاد است. بدون مصرف؛ تولید، کارخانه، نیروی کار، شغل، ثروت، پول، بانک، زیرساخت، توسعه و هر مفهوم دیگری که از اقتصاد میشناسیم، بیمعناست و هرچه تا به امروز انسان به دست آورده، از دست میرود. بدون مصرف؛ کالاهای استراتژیک چون نفت از آب ارزانتر، شهرهای محیرالعقولمان متروک، ماشینها، قطارها و هواپیماهای سریعالسیر خاموش و ابزارهای لذت و سرگرمی انسان همه بلااستفاده میشوند، غولهای صنعتی بر خاک میافتند، بخش مهمی از مشاغل از بین میروند و حتا بخشهای مهمی از پیشرفت تکنولوژی هم از حرکت بازمیماند."
نظر این «کاربر»، هم ریاکارانه است و هم غیراخلاقی. از یک طرف پیشفرض گرفته است که امکان«مصرف حداقلی»، برای همه وجود دارد، در حالی شواهد بیشماری، رسمی و غیررسمی، وجود دارد که بسیاری از مردم قادر به این «مصرف حداقلی» هم نیستند. این موضع «غیراخلاقی» هم هست،چون نمیتواند رابطه «مصرف» را در ارتباط با شیوه تولید سرمایهدارانه و نوع خاص رابطهاش با «محیطزیست-انسانی» مد نظر قرار دهد و از فجایع طبیعی-انسانی اثبات شدهی این شکل از تحریک هار بر مصرفگرایی پرده بردارد. توصیه این کاربر بر «مصرف کنید»، چیزی از جنس «ترور کنید/جنایت کنید» است. با این وجود، و علارغم بلاهت و سفاهت مندرج در توییت این کاربر فریز شده، حقیقتی تلخ و بدیهی را رو میآورد: وابستگی بازتولید سرمایه و گردش بیپایان آن به «مصرف» یا به زبانی فنیتر ،وابستگی «تولید ارزش» به «تحقق ارزش». در درون فیلم هم فقط برای «مصرف کردن» است که احترام قایل میشوند و هر گونه مصرف نکردن و یا به تأخیر افتادن «مصرف»، از آنجا که حیات و بازتولید به موقع «سرمایه» را به خطر میاندازد، با تنبیه شدید «سرد شدن بیش از اندازه و یا گرم شدن طاقتفرسا» روبرو خواهد شد .«کوجین کاراتانی»، نویسنده چپ گرای شهیر ژاپنی، در کتاب مهم خودش ،«کانت و مارکس»، به این نکته اشاره کرده است که، یک «شیء تولید شده» تا زمانی که در بازار به فروش نرفته باشد و به یک معنی، تا در قالب «ارزش مصرف» شناسایی و «تحقق» نیابد ، نمیتواند به «کالا» تبدیل شود و فارغ از ماهیت آن و میزان ساعاتی که برای تولیدش صرف شده است، صرفاً یک شیئ بی مصرف در بین بقیه اشیاء باقی خواهد ماند. پس اگر کسی مصرف نکند، همه چیز از هم میپاشد و تولید سرمایهدارنه دچار سکته و از فلجی حاد میشود. کاراتانی در ادامه همین شکل از تحلیل است که بر «جنبش مصرف کنندهگان» به عنوان یکی از حلقههای مقاومت دربرابر منطق سرمایه تأکید و ضرورت همبستگی بین شکلهای متعدد مقاومت، از جمله کارگرها، مصرفکنندهگان- محیط زیست و...، صحبت به میان میاورد.
باری، برگردیم به «پاناکوتا» و قرار دادناش در ذیل «جنبش مصرف کنندهها»ی مد نظر کاراتانی. «مرد حکیم» یا همان «مراد» مورد نظر «باهارات» از آنها میخواهد که، یکی از «اشیاء» ساخته شده به دست نظام تولید سرمایهدارانه را، «مصرف نکنید» و به عنوان «پیغام» به «سیستم» پس بفرستید، تا از این طریق بر «سوژهگی» خویش تأکید کرده باشید و این پیغام را مخابره کرده باشید که اگر آنها مصرف نکنند، بازتولید «سرمایه» با خطر روبرو خواهد شد؛ این پیشنهاد، قطعاً ایده درخشان و رادیکالی است و عملیاتی شدناش میتواند چوب لای چرخ سرمایه بگذارد، ولی به پای ایدهای نخواهد رسید که، در یک چرخش اساسی، در پایان فیلم مطرح میشود: «پاناکوتا پیغام نیست، دختره پیغام است!» بله، دختر پیغام هست، ولی سوال اینجاست:«کدام دختر؟» دختری که «وجود دارد»، و آنطور که تریماگاسی گفته بود، مادر آسیایی دختر، حفره را برای یافتناش بالا و پایین میکرده؟ یا برعکس، دختر به مثابه «هیچ/خلاء/حفره»، یا بنا به اظهاراتی که «ایموگیری» بیان کرده بود، به عنوان توهم زادهی بازیگری آسیایی، که در فانتزیهاش دوست داشت «مرلین مونروی آسیایی» شود؟ یقیناً دومی است که بنیان برافکن است. آنها تصمیم میگیرند که «هیچ» درون وضعیت را به خود وضعیت پس بفرستند و این حقیقت را به سیستم نشان دهند که هستی خود سیستم/نظام سرمایهداری، نه یک چیز طبیعی و غیرهتاریخی، بلکه یک وضعیت خاص تاریخی است که هر آن ممکن است از درون خود سیستم و بوسیله مداخله بخش انکار ناپذیر آن، یا همان اهل «حفره»، با خطر یک «واسازی نهایی» مواجه شود، به طوریکه ساختار جدیدی جای ساختار قدیم قرار بگیرد؛ البته ساختاری که این بار به محدودیتهای خویش آگاه است و تمام تلاشاش را میکند تا به سمت ساختن «حفره» پیش نرود و بیماریهای ساختاری و همهگیری مانند «بی عدالتی»، «نابرابری» و... را، هم در ارتباط با «انسانها» و هم «طبیعت»، به آنها تحمیل نکند.
9- «پلتفرم» نقدی است بر سرمایهداری و معایب آن، نه از موضعی «ارتجاعی»، بلکه از موضعی «رادیکال-اخلاقی» و کاملاً مدرن. نقدی که جلوی پیشرفت را نمیگیرد و با آن سر ناسازگاری ندارد، بلکه آن را با در نظر گرفت همهی ملاحظات اخلاقی در مورد انسانها و طبیعت، به سمت تحققی سوق میدهد که مخاطب مواهباش را همگان قرار میدهد و نگران همگانی شدن مضراتاش است.
https://t.me/hesamdowlatkhah/42