پیشنهادی برای تاب‌آورتر شدن در روزگارانِ تلختر از زهر

احیاء سنتی قدیمی در قالبی اثربخش

نویسنده: دکتر احسان بیک‌زاده
گروه حکمت زندگی

در میان عوامل مختلفی که در تاب‌آوریِ روانی ما مؤثر اند، دو‌ عامل از سوی صاحب‌نظران بیش از همه تکرار و تأکید شده‌اند:

۱. حفظ و پروردنِ امید و‌ خوش‌بینیِ واقع‌بینانه و دیدنِ روزنه‌ای روشن حتی در دلِ تاریکترینِ تاریکیها؛ ۲. برخورداری از روابطِ انسانیِ نزدیک و حمایتگر؛ به بیانی دیگر، یک اصلِ اساسی در این اوضاع‌ و احوال، تنها ننشستن و در تنهایی غصه نخوردن است؛ سوگواری را باید به هر نحو که میتوانید در جمع و به صورت جمعی برگزار کنید.

همچنین، بر اساس برخی نظریات مهم[1]، برآورده شدنِ سه نیاز عمیقِ روان‌شناختی به طور ویژه سهمِ به‌سزایی در بهروزی، و تاب‌آوریِ ، روان‌شناختی ما دارد:

1. شایستگی[2]: احساس مؤثر بودن در تعامل مداومی که با محیط داریم‌، و برخوردار بودن از فرصتِ پرورش‌ و ابراز قابلیتهامان؛

2. خودفرمانروایی (خودمختاری)[3]: پیروی از علایق و ارزشهای حقیقی‌مان و داشتنِ انتخاب و کنترل بر اعمال‌‌مان؛

3. ارتباط[4]: احساس پیوند با دیگران و داشتنِ دغدغه‌یِ آنان؛ داشتنِ حس تعلق به خانواده یا گروهها و نهادهای دیگر.

بر این مبنا، طراحی و برنامه‌ریزی هر فعالیتی که تعداد و مقدار بیشتری از عوامل فوق‌الذکر را در بر بگیرد میتواند به تاب‌آورتر شدنِ ما در روزگاران ناملایمات و دشوار‌یها بیشتر یاری رساند.

چنین کاری را، هم از طریق طراحیِ تمریناتی که اختصاصاً به تقویت یکی از عوامل بالا به طور مجزا از بقیه میپردازند میتوان انجام داد، و هم از طریق طراحی و ایجاد محیطها، ساختارها، یا نهادهایی که به پرورش همزمانِ چندین عامل از آن عوامل کمک میکنند.

دست‌یابی به آثار و نتایج مثبت روان‌شناختی غالباً نیاز به فرمولهای پیچیده ندارد؛ تمرینها و ساختارها غالباً ساده اما عمیق اند.

در ادامه به نمونه‌ای از یکی از این ساختارها اشاره میکنیم، که از قضا سنتی ریشه‌دار در جامعه‌ی ما بوده است، و نشان میدهیم که چه‌گونه این ساختار در صورتی که واجد شرایط معینی باشد، میتواند بخش زیادی از عوامل تاب‌آورسازِ فوق‌الذکر را در بر بگیرد و‌ به نحوی کارآمد سهمی به‌سزا در افزایش تاب‌آوریِ ما در این روزگار داشته باشد.

این ساختار، تشکیل دورِهمی‌های‌ ثابتِ هفتگی، یا دوهفتگی، یا حداکثر ماهانه، البته با ویژگیهایی خاص، است. این دورهمی‌ها در هر شکلی نمیتواند اهداف ما را برآورده کند؛ باید از ویژگیهای خاصی برخوردار باشد که در ادامه شرح داده خواهند شد و ارتباط هر ویژگی را با هریک از عوامل تاب‌آورساز بالا نشان خواهیم داد:

چیزی که از محتوا و موضوعِ این دورهمی‌ها بسیار مهمتر است، استمرار برگزاریِ آنها و تشکیلِ منظم و بی‌وقفه‌یِ آنها، به جز دو هفته‌ی اولِ سال و دو هفته‌یِ آخر سال، است. وقفه نیفتادن در برگزاری جلسات و تشکیل آنها در روزی ثابت از ماه یا هفته حتی در شرایطی که صرفاً دو یا سه نفر از اعضاء میتوانند حضور داشته باشند، رکنِ کلیدیِ کار است. چنین ثباتی، تضمین‌کننده‌یِ برآورده شدنِ آن‌ چیزی است که به‌عنوانِ نیاز به تنها نماندن و ارتباط داشتن و تعلق ‌داشتن و برخورداری از روابط انسانیِ حمایتگر گفته شد. جالب است که «برخی محققان دریافته‌اند که صِرف حضور ماهانه در جلسات باشگاهی یا انجام کارهای داوطلبانه به صورت ماهی یک بار ملازم است با تغییری در بهروزی معادل با دو برابر شدنِ درآمد»![5]برای رسیدگی به این رکنِ مهم، گروه باید از میانِ خود کسی را تعیین کند که فراموش‌کار و پشتِ‌گوش‌انداز نباشد و مسئول تعیین و اطلاع‌رسانیِ زمان و مکانِ تشکیل جلسه در موعد مقرر و در هر شرایطی، حتی در روزهایی که خودش هم نمیتواند در جلسه حضور یابد، باشد.

همان‌طور که گفتیم، موضوع و محتوای جلسات نسبت به حفظ استمرار جلسات در رتبه‌یِ دوم اهمیت است. با این حال، برای کسب منافع مورد نظر ما (تاب‌آوری و رشد)، بهتر است که هر جلسه از نظر موضوع و محتوا نیز شامل سه قسمت باشد:

⁃ یک بخشِ کاملاً ساختارمند؛

⁃ یک بخشِ نیمه‌ساختارمند؛

⁃ و یک بخشِ بدون ساختار و‌ کاملاً آزاد.

هر کدام از سه قسمتِ بالا حدود یک‌سومِ زمانِ جلسه را در بر میگیرد؛ مثلاً در یک جلسه‌یِ یک‌ونیم‌ ساعته حدود نیم ساعت به هر قسمت اختصاص داده میشود.

بخشِ ساختارمند بلافاصله پس از دورِ هم جمع شدنِ گروه و احوال‌پرسی اولیه (۱۰ تا ۱۵ دقیقه) شروع میشود. این بخش شامل موضوع ثابتی است برای مباحثه و گفت‌وگو، که از قبل به عنوان دستور کار جلسه تعیین شده است. خواندنِ یک کتابِ خوب و مباحثه کردن روی آن یک گزینه‌یِ بسیار مناسب برای این قسمت است.

وقتی خود را در ساعاتی از هفته یا ماه درگیر خواندن و فکر کردن و رشد کردن بیابیم، این کار به ما تا حدی، احساس شایستگی، و کنترل داشتن بر اوضاع و فاعلیت داشتن و خودمختار بودن میدهد؛ لااقل در این حد که میدانیم اگر فعلاً دست‌مان از انجام کارها و ایجادِ تحولاتِ بزرگتر کوتاه است، باز هم به جای نشستن و غم خوردن، میتوانیم از طریقِ رشد دادن و بهتر کردنِ خود و اطرافیان‌مان، به بهتر شدنِ اوضاع کشور و پرورش دادنِ نسلهایی که در برابر حماقت و ستم سر فرونمی‌آورند نقش داشته باشیم. مهم است که احساس کنیم که اوجِ خفقان هم نتوانسته آزادی روح‌مان و امکان رشد کردن و عشق ورزیدن‌ را از آن بگیرد.

روخوانی از روی متنی که برگزیده‌اید را در خودِ جلسات انجام دهید و آن را تبدیل به تکلیفی که اعضاء در روزهای قبل از جلسه باید انجام دهند نکنید. این‌گونه تکلیفها با مشغله‌های روزگار ما ناسازگار اند. جلسه را باید روی حداقل‌های ممکنِ تکالیف استوار کرد تا بقاء و تداوم آن تضمین شود.

بخشِ نیمه‌ساختارمند بخشی است که در آن هریک از حاضران یک نکته یا تجربه‌یِ جالب و تاثیرگذار و رشددهنده را که طی روزهای گذشته (یعنی روزهای میان جلسه‌یِ قبل تا این جلسه) نظرش را جلب کرده یا تجربه کرده است برای جمع بیان میکند و علت اهمیت آن را از دیدگاه خودش شرح میدهد. این میتواند بیان تجربه‌ای از تماشای یک فیلم، دیدن یک رفتار جالب از یک شخص، تجربه‌ای در طبیعت، یک شعر یا قطعه‌یِ موسیقی زیبا، نکته‌ای از یک کتاب (غیر از کتابی که در بخش اول جلسه مورد بحث قرار میگیرد) یا هر چیز دیگری باشد. حتی‌المقدور باید به همه‌یِ حاضران فرصت داده شود که در این بخش فرصت بیان یک تجربه را پیدا کنند. این بخش کمک میکند که تقریبا همه، حتی کسانی که در بخش قبل (یعنی بخش کتاب‌خوانی و مباحثه)، ساکت بوده‌اند، یک دور نوبتِ‌ صحبت کردن پیدا کنند، و اصطلاحاً «دیده شوند»، دیگران را وارد دنیای تجارب خود کنند و خود نیز وارد دنیای پرتنوع تجارب دیگران شوند. این علاوه بر تقویت ارتباط، تا حدی حس رشد و شایستگی نیز به فرد میدهد.

در بخشِ سوم، یعنی بخشِ بدون ساختار، افراد بدون هیچ چارچوب و ترتیب خاصی، دغدغه‌های اجتماعی، سیاسی، و … خود را با هم در میان میگذارند. در میان گذاشتنِ دغدغه‌ها و همدلی ‌دیدن از دیگران اثر تسکینی دارد و حس تنهایی را کم میکند؛ بازگو کردنِ افکار و دغدغه‌های درون برای دیگران، فی‌نفسه به شفافتر شدنِ ذهن خود ما کمک میکند و تصویر شفافتری از مسائل و مشکلات ایجاد میکند. شنیدنِ اخبار و آمار و تحلیلهای دیگران میتواند روزنه‌های تازه‌ای از امید به روی ما باز کند. شنیدن نظرات دیگران به ترسیم، واضح شدن، و اصلاح نقشه‌یِ راه پیشِ رو برای اقدامات فردی و جمعی کمک میکند و از بلاتکلیفی، و اضطرابِ ناشی از بلاتکلیفی، میکاهد. همچنین کمک میکند که کنترل اوضاع و احوال زندگی‌ و سرنوشت‌مان را یک‌سره در دست عوامل بیرونی نبینیم، و گزینه‌های تازه‌ای برای افزایش کنترل و خودمختاری‌مان بیابیم. اینها همه به کاهش نگرش و احساسِ درماندگی (که از ریشه‌های افسردگی است) و پرورش خوش‌بینی و امید (که از ارکان تاب‌آوری است) کمک میکند.

نیاز به شایستگی در صورتی فعال و برآورده خواهد شد که جلسه بتواند برای شرکت‌کنندگانش اصطلاحاً نوعی «چالش بهینه» ایجاد کند. ایجاد چالش بهینه (= چالش مطلوب) مستلزم دو چیز است: اول آن که موضوعات و متنهایی که در جلسات به بحث گذاشته شوند که با مهارتها و استعدادهای کنونیِ افراد متناسب باشند، یعنی نه آن‌قدر دشوار و پیچیده باشند که اسباب اضطراب و سرخوردگی شوند و نه آن‌قدر پیشِ‌پاافتاده باشند که موجب کسالت و ملال شوند. دوم آن که اعضائی که برای جلسه دعوت میشوند باید از لحاظ تواناییهای علمی و ذهنی از هم فاصله‌یِ زیادی نداشته باشند. اگر این فاصله زیاد باشد یک عده از افراد به حاشیه رانده خواهند شد و از مشارکت و رشد دادنِ تواناییهاشان باز خواهند ماند. وقتی که چالشی متناسب با توانایی افراد باشد همه با علاقه درگیر بحث روی آن میشوند و دانش و مهارتهای ذهنی‌شان پرورش و گسترش مییابد و احساس خشنودی خواهند کرد و نیاز به شایستگی برآورده خواهد شد.

تعداد اعضاء گروه را به هیچ وجه نباید به‌سرعت افزایش داد، چون این کار یک‌پارچگیِ گروه و آرامشِ رشددهنده‌‌یِ موجود در آن را مختل میکند. در واقع، پس از تشکیلِ هسته‌یِ اولیه‌ی گروه، بهتر است فقط هر چند ماه یا حتی فقط هر یکی دو سال یک بار عضو جدیدی را با توافق همه به جمع‌‌ اضافه کرد. اهمیت عضو همدل و دغدغه‌مند بیشتر از عضو «خوش‌فکر»ی است که مدام بحث و جدل میکند. عضوگیری باید اصطلاحاً کاملاً «قطره‌چکانی» باشد. بهتر است که در نهایت در مجموع در حدی عضو جذب کنید که تعداد نفرات حاضر در هر جلسه به هیچ ‌وجه از هشت نفر بیشتر نشود، تا کارکردهای اصلی جمع از میان نرود. برخی متون مدیریتی در اهمیت این موضوع از تعبیر «عدد طلایی هشت» استفاده کرده‌اند.

آن‌چه در بالا گفته شد حداقل‌های لازم برای یک جلسه با کارکردهای مورد نظر ما اند. بر این حداقل‌ها میتوان مواردِ دیگری هم افزود، اما به محض این که احساس کردید که انجام امور و تکالیف حداکثریِ فوق طاقت جمع شده است دوباره به سطحِ پایه بازگردید تا بقاء جلسه حفظ شود.

مطالب بالا به نوعی تجربه‌ی زیسته‌یِ راقم این سطور نیز هست. ما به مدت ده سال در هر هفته‌ در منزل یکی از اساتید دانشگاه‌مان جلساتی با ویژگیهای بالا داشتیم و در آنها تک‌تک آثار و نتایج روان‌شناختی مثبت ذکر شده را تجربه کردیم. طبعاً در شکل‌گیری افکار و تجاربی که در این‌جا بر این قلم جاری شده‌اند تمام کسانی که در آن جلسات حضور داشتند سهیم بوده‌اند.

[1] Ryan, R. M. & Deci, E. L. (2017). Self-determination Theory. Guilford Publications.

[2] competence

[3]autonomy

[4]relatedness

[5] کتاب سیاستِ شادکامی اثر دِرِک باک، ترجمه‌یِ نرگس سلحشور، نشر نگاه معاصر، چاپ اول، ۱۳۹۶، صفحه‌یِ ۳۴.