جمیل زکیِ روان‌شناس معتقد است که این همه‌گیری میتواند به ما انگیزه دهد تا دنیایی مهربانتر بسازیم.
نویسنده: ملیسا دِویتّه
۱۶ آوریل ۲۰۲۱، مجله‌یِ نیکیِ بزرگتر، دانشگاه برکلی، کالیفرنیا
مترجم: دکتر محمدرضا جمیلی
گروه علمی حکمت زندگی
با پایان یافتن همه‌گیریِ فراگیرِ کرونا و شوق بازگشت به وضع و حالی مشابه گذشته، جمیل زکی، روان‌شناس دانشگاه استنفورد، بر این باور است که تجربه‌یِ هولناک سال گذشته فرصتی بی‌بدیل برای تجدید نظر در انتظارات مردم از جامعه در وجوه مختلف است. چه میشد اگر صرفاً به جای بازگشت به زندگیِ عادیِ قبل از همه‌گیری، میتوانستیم هنجارهای فردی و اجتماعی نوینی ایجاد کنیم که بیش از پیش متوازن، عادلانه، و برابر باشد؟
زکی معتقد است مفهومی که روان‌شناسان آن را «رشد از طریق ناملایمات» (growth through adversity) مینامند، میتواند راه‌گشای تعریف اوضاع جدیدی باشد که [پس از پایانِ همه‌گیری] عادی به نظر خواهد رسید. رشد از طریق ناملایمات به جای آن‌که ما را از بلایا و سختیها و بدون هیچ تغییری به ادامه‌یِ زندگی سوق دهد، طریقی برای درس‌آموزی از دشواریها و تمرکز بر موارد مهمِ آن را در مقابل‌مان مینهد. به گفته‌یِ زکی: «تاب‌آوری ادامه‌یِ مسیر در طوفان است، حال آن‌که رشد ترسیم مسیری جدید [پس از طوفان] است.
او خاطرنشان میشود که حتا قبل از تغییر زندگی به‌واسطه‌یِ همه‌گیریِ کرونا، موارد عدیده‌ای از آن‌چه در جامعه عادی تلقی میشد، عمیقاً مساله‌ساز بود. شهروندان احساس تنهایی و انزوایی بیش از پیش را خبر میدادند و نابرابری اقتصادی میان فقیر و غنی افزایشی نگران‌کننده داشت. نابرابریهای تبعیض‌آمیزِ نژادی تمام عرصه‌ها، از اشتغال تا بهداشت و مسکن، را خدشه‌دار کرده است. این مشکلات را کرونا ایجاد نکرده و تنها در برخی موارد، آنها را بر آفتاب افکنده و در امور دیگر شدت بخشیده است.
این دانش‌یار روان‌شناسیِ دانشکده‌یِ علوم انسانیِ استنفورد بیان میدارد: «بازگشت به وضعِ عادیِ قویتر از گذشته، سختیهایی را که در این دوران همه‌گیری با آن دست و پنجه نرم کرده بودیم، چون آینه‌ای پیشِ روی‌مان نگاه میدارد، تا آن‌چه را همه از آن غفلت ورزیده‌ایم، آشکار سازد.»
زکی تأکید میورزد که رشد از طریق ناملایمات بدین معنا نیست که مردم قدردان و ستایشگرِ آسیبهای وارده باشند، بلکه به این معنا است که دشواری و رنج تجربه‌شده در این فرآیند میتواند فرصتی برای بازبینی و بازاندیشیِ ارزشها و باورهای اصلی‌شان باشد. «اگر ساختمانی در اثر زلزله خراب شود، ما دقیقاً همان سازه‌یِ [آسیب‌پذیرِ] قبلی را بازسازی نمیکنیم. بلکه ساختمانی بهتر از پیش میسازیم.»
تمریناتی برای رشد از طریق ناملایمات
رشد از طریق ناملایمات یعنی ایجاد عادات ذهنیِ جدید. رشد از طریق ناملایمات شیوه‌ای است که به جای عادتهای ذهنی عظیم و بزرگ، مشتمل است بر اعمال کوچکتر و روزانه‌ای که در مجموع به زندگیِ شادتر و عیشی مُدام خواهند انجامید. زکی پیشنهاد میکند این پنج تمرین را در برنامه‌های روزانه‌یِ خود قرار دهیم:
۱. قبل از این‌که افرادِ متفاوت با خود را قضاوت کنید، اندکی درنگ کنید. به جای تمرکزِ صِرف بر عقاید و اعمالی که به مخالفت بیشتر دامن میزنند، سعی کنید درباره‌یِ آن‌چه بر سرشان آمده و راه و روش‌هایی که تجربه‌یِ مشترک‌تان با آنان را تقویت میکند، کنج‌کاوی کنید.
۲. بیشتر بپرسید. دیدگاه غالب ما این است که فکر کنیم در موقعیت دیگران باشیم چه احساسی خواهیم داشت. این کار هرچند نیت خوبی در بر دارد اما اغلب هنگامی که بپنداریم دیگران نیز واکنشی مشابه ما خواهند داشت، میتواند ما را به بیراهه برد. زکی پیشنهاد میکند که به جای تصور شیوه‌یِ همدلی، از دورنمای دست‌یابی بهره ببرید، یعنی مستقیماً از دیگران بپرسید که در چه شرایطی هستند.
۳. مهربانی کردن را در برنامه‌یِ روزانه‌تان قرار دهید. هر روز یا هر هفته، مطمئن شوید که زمان، انرژی یا احتمالاً کمی پول را برای شخص دیگری صرف میکنید. این عمل میتواند شامل کاری ساده شامل خرید قهوه یا ناهار برای یک فرد (در حال حاضر به دلیل همه‌گیری از راه دور)، کمک به افراد دیگر و یا فقط گوش سپردن به آنها باشد.
۴. استفاده از تکنولوژی در جهت نیکی کردن. به عنوان مثال، با یکی از دوستان خود که میبینید یا میدانید با مشکلی مواجه است در شبکه‌های اجتماعی تماس گرفته و به او پیام دهید که آیا وضع و حالش خوب است یا خیر.
۵. به یاد داشته باشید که مهربانی از خانه شروع میشود. هنگامی که در حال تلاش هستید، به خویش مهربانی و شفقت ورزیده و در عین حال پذیرایِ دیگران باشید. آسیب‌پذیری ممکن است سخت به نظر بیاید، اما با این حال میتواند در شرایط سخت، فضایی برای ارتباط با دیگران و احساسِ همدلی در رنج مشترک بیافریند.
از نظر زکی، یکی از راههای قویترِ بهبودی، بازیابیِ خودمان بر مبنای همدلی‌ای است که کرونا پدید آورده است. آن‌گونه که زکی که در کتابش، با عنوان پیکارِ مهربانی روایت کرده است، وی بیش از ۱۵ سال در باب نحوه‌یِ پرورش همدلی به مثابه تواناییِ مشارکت در تفکر و مراقبت از احساسات‌مان مطالعه کرده است. به زعم وی، همدلی یک ویژگی ثابت نبوده و بیشتر از سنخ مهارتی است که از طریق تجربه رشد کرده و گسترش مییابد.
بنابر پژوهش زکی و همکارانش، در فاجعه است که دل‌سوزی و مراقبت پدیدار می شود.» او میگوید: «همان‌طور که ربکا سولنیت و دیگران خاطر نشان شده‌اند، پس از فجایع و سختیها، مردم گردِ هم آمده و راههایی برای کمک و دل‌جویی از غریبه‌ها پیدا میکنند. در کنار هم بودن، احساسِ هویت مشترک، هدف و همبستگی ایجاد میکند.»
دربحرانِ همه‌گیری کووید۱۹ مانند سایر بلایا، سونامی، و زلزله، جنگ و حملات تروریستی، به‌کرّات ثابت شده است در میان سختی، درد، و رنج‌های عظیم، مهربانی باورنکردنی‌ای وجود دارد.
او میگوید: «به هنگامِ بلایا مردم میفهمند چه‌قدر به هم نیاز داشته و میخواهند به یکدیگر یاری رسانند.» مثلاً زکی اشاره میکند که چه‌گونه افراد با ایجاد گروههای همیاری از طریق صفحاتِ (پِیج‌های) پربازدیدِ محلی به دست‌گیری از گروههای دارای نقص ایمنی، سالمندان، همسایه‌های آسیب‌پذیر یا مواردی نظیرِ این، شتافتند.
مطابق با بررسیهای زکی در مقاله‌اش در مجله‌یِ Trends in Cognitive Sciences همدلیِ ما حتا با پای‌بندی به انجام اقدامات مهم در حوزه‌یِ بهداشت عمومی نیز میتواند ظهور و بروز پیدا کند. مثلاً تمایل مردم به ماسک زدن و رعایت فاصله‌یِ اجتماعی وقتی افزایش یافت که این کارها، بیشتر راهی برای محافظت از دیگران محسوب میشد تا خودشان. مثال دیگر تلاش گسترده و فراگیر برای آموزش مردم در جهت حفظ فاصله‌یِ مناسب از یکدیگر بود. زکی در این باره چنین میگوید: «فاصله‌گذاری اجتماعی احتمالاً بزرگترین اقدام جهانی و همکاریِ تاریخ بشریت است.»
زکی حُسن‌نیت و نوع‌دوستی ناشی از بلایا را «شفقتِ فاجعه» (catastrophe compassion) دانسته و چنین مینویسد: «شفقتِ فاجعه ما را با دیدگاهی نسبت به خودمان آشنا میسازد که شگفت‌زده‌مان خواهد کرد: بصیرتی برآمده از نوع‌دوستی و دیگرخواهی، نه خودخواهی؛ آن هم در لحظات حیاتیِ زیستنِ‌مان».
اما آن سان که زکی تِذکار میدهد، پس از وقوع فاجعه و بازگشت مردم به زندگی روزمره، آنها تمایل دارند جامعه‌ای که از آنها مراقبت میکرد را فراموش کنند.
به جای محو شدنِ این همدلی در بازگشت به زندگی روزمره، آیا نمیتوان روند جدیدی تعریف کرد؟
زکی میافزاید: از راههای تکریم و گسترش چنین رفتارِ نیکویی، غافل‌گیر نشدن از آن است؛ در عوض باید دانست جامعه‌یاری (prosociality) امری متداول است و بنابراین میتوان از خود و دیگران انتظار و توقع چنین منش و رفتاری داشت. در جهان پس از کووید ۱۹، این رویه میتواند به معنای عادی شدن خدمات اجتماعی باشد که شامل ارتباط با فامیل و آشنایانِ دورتر، تغییر شغل به شغلی با رضایت شغلی بالاتر و یا دورکاری برای گذراندن اوقات بیشتری با خانواده خواهد بود. علاوه بر این میتواند کاری به این آسانی باشد: یادسپاریِ همه‌یِ اعمال محبت‌آمیزِ سال گذشته و تأمل در آن‌چه به ما در مورد جامعه‌مان نشان داده شده است.
درحالی که رشد از طریق ناملایمات میتواند عمیقاً شخصی باشد، در سطح اجتماعی نیز به کار می‌آید تا دنیا جای بهتری شود. زکی میگوید: «رویه و روندی بهتر یعنی ساختارهای اجتماعی مشفقانه‌تر. تغییرات میتوانند به اشکال مختلف باشند؛ مثلاً تامین دست‌مزد معیشتی و حمایتهای کافی از شاغلین در مشاغل ضروری و امدادی افرادی که به عنوان قهرمانان عرصه‌یِ مبارزه و امداد در دوران همه‌گیری شناخته شده‌اند یا اِعمال سیاستهای مراقبتی بهتر برای مادران شاغلی که همواره در محل کار با موانع و مشکلات آزموده‌شده‌ای مواجه بوده‌اند، حتا مدتها قبل از این‌که در بحران همه‌گیری با مسئولیتهای اضافی روبه‌رو شوند، همچنین از بین بردن نابرابریها در سیستمهای مراقبتی بهداشتی که باعث مرگ بیشتر رنگین‌پوستان در طول همه‌گیری شده بود.» زکی میگوید: «این مشکلات مدتها است وجود دارد. این لحظه‌یِ دردناک میتواند به ما کمک کند تا آنها را واضحتر ببینیم، و این وضوح را به حرکت بدل کرده و تغییر کنیم.»
درباره‌یِ نویسنده:
ملیسا دِویتّه (Melissa De Witte) معاون ارتباطات علوم اجتماعی سرویس اخبار استنفورد است. او مدرک کارشناسی ارشد رسانه، فرهنگ و ارتباطات از دانشگاه نیویورک و کارشناسی ارشد در جامعه شناسی از LSE دارد و قبلاً مدیر ارتباطات دیجیتال بخش علوم اجتماعی در دانشگاه سانتا کروز بوده است.
Can We Build a Better Normal After the Pandemic? (berkeley.edu)
