خیلی از کسانی که تازه دستگاه حکاکی لیزر فایبر خریدهاند، تا مدتها به لنز توجهی نمیکنند. دستگاه را روشن میکنند، یک لوگو روی قطعه فلزی میزنند و کار تمام است. اما وقتی سفارش یک پلاک بزرگ یا یک حکاکی عمیق روی فولاد سخت میرسد، تازه معلوم میشود که لنز چقدر در نتیجه کار نقش دارد.
لنزی که روی سر دستگاههای لیزر فایبر نصب میشود، لنز افتتا (F-Theta) یا لنز اسکن نام دارد. نور لیزر بعد از خروج از منبع، از گالوانومتر (گالوو) عبور میکند. دو آینه کوچک داخل گالوو با سرعت بسیار بالا میچرخند و پرتو را به جهتهای مختلف میفرستند. وظیفه لنز افتتا این است که این پرتو را، در هر زاویهای که باشد، روی یک صفحه تخت متمرکز کند.
اگر از یک لنز معمولی استفاده شود، نقطه کانونی روی یک سطح منحنی تشکیل میشود. نتیجه این است که مرکز طرح تیز درمیآید و لبهها محو و کمعمق میشوند. لنز افتتا این مشکل را حل میکند و جابهجایی نقطه روی سطح کار را تقریباً بهصورت خطی با زاویه آینهها هماهنگ میکند. به همین دلیل نام آن از رابطه ساده «فاصله کانونی ضرب در زاویه» گرفته شده است.
طول موج لیزرهای فایبر معمولاً ۱۰۶۴ نانومتر است. بنابراین لنزی که برای این دستگاهها انتخاب میشود باید پوشش ضدبازتاب مخصوص همین طول موج داشته باشد. لنز دستگاههای CO2 (طول موج ۱۰٫۶ میکرون) یا لیزر UV (۳۵۵ نانومتر) روی دستگاه فایبر جواب نمیدهد، حتی اگر رزوه و ابعادش یکی باشد.
وقتی فروشنده میگوید «لنز ۱۱۰»، منظورش ناحیه کاری ۱۱۰ در ۱۱۰ میلیمتر است. یعنی دستگاه بدون جابهجا کردن قطعه، میتواند در همین محدوده مربعی حکاکی کند. هر سایز ناحیه کاری با یک فاصله کانونی مشخص همراه است که روی بدنه لنز با حرف F حک شده است؛ مثلاً F160 یعنی فاصله کانونی ۱۶۰ میلیمتر.
لنز ۱۱۰ × ۱۱۰ همان لنزی است که اغلب دستگاهها بهصورت پیشفرض با آن عرضه میشوند. دلیلش ساده است: برای بیشتر سفارشهای یک کارگاه حکاکی، هم ابعاد کافی دارد و هم تراکم انرژی خوبی میدهد. کسی که روی خودکار، فندک، کارت ویزیت فلزی، ابزار و قطعات خودرو کار میکند، با همین لنز تقریباً به همه نیازهایش میرسد.
لنز ۷۰ × ۷۰ محبوب طلاسازها و کسانی است که حکاکی سهبعدی یا برش ورق نازک طلا و نقره انجام میدهند. ناحیه کاری کوچک است، اما نقطه لیزر بسیار ریزتر و پرانرژیتر میشود و جزئیات ظریف بهتر درمیآید.
لنزهای ۱۵۰ و ۱۷۵ معمولاً بهعنوان لنز دوم خریداری میشوند. کارگاهی که گاهی سفارش پلاک یا تابلوی بزرگتر میگیرد، این لنز را کنار دستش نگه میدارد و فقط برای همان کارها عوض میکند.
لنزهای ۲۰۰ و ۳۰۰ داستان دیگری دارند. با منبع ۲۰ یا ۳۰ وات، حکاکی با این لنزها بیشتر شبیه علامتگذاری کمرنگ است تا حکاکی واقعی. اگر کار اصلی شما ابعاد بزرگ است، این لنزها را همراه با منبع ۵۰ وات به بالا در نظر بگیرید.
یکی از اشتباههای رایج در خرید دستگاه حکاکی لیزر فایبر این است که خریدار فکر میکند لنز بزرگتر یعنی دستگاه بهتر. در عمل هرچه فاصله کانونی بیشتر شود، قطر نقطه لیزر روی قطعه بزرگتر میشود و همان توان در سطح بیشتری پخش میشود.
قطر نقطه کانونی با فاصله کانونی رابطه مستقیم دارد. اگر قطر پرتو ورودی و کیفیت پرتو ثابت بماند، دو برابر شدن فاصله کانونی تقریباً قطر نقطه را دو برابر میکند. اما چگالی انرژی با مساحت نقطه کم میشود، یعنی با توان دوم قطر. پس با دو برابر شدن قطر، انرژی در هر میلیمتر مربع حدوداً به یکچهارم میرسد.
d \approx \frac{4 \lambda M^2 f}{\pi D}
در این رابطه d قطر نقطه، λ طول موج، M² ضریب کیفیت پرتو، f فاصله کانونی و D قطر پرتو ورودی به لنز است.
این اعداد در کارگاه خودشان را خیلی ملموس نشان میدهند. حکاکیای که با لنز ۷۰ در ده پاس به عمق دلخواه میرسد، با لنز ۳۰۰ شاید بعد از دهها پاس هم فقط یک اثر سطحی بماند. برای همین طلاسازها سراغ لنز کوچک میروند و کسانی که فقط علامتگذاری سطحی روی ورق آنودایز انجام میدهند، با لنز بزرگ مشکلی ندارند.
نکته دیگر عمق میدان است. لنز با فاصله کانونی بلندتر، عمق میدان بیشتری دارد و اگر سطح قطعه کمی ناهموار باشد یا ارتفاع فوکوس چند دهم میلیمتر جابهجا شود، کیفیت کار کمتر افت میکند. لنز ۷۰ در این زمینه حساس است و تنظیم فوکوس آن دقت بیشتری میخواهد.
قطر ورودی لنز هم باید با گالوو هماهنگ باشد. اغلب دستگاههای فایبر بازار گالوو با دهانه ۱۰ میلیمتر دارند. اگر گالوو شما ۱۲ یا ۱۴ میلیمتری است یا از بیم اکسپندر استفاده میکنید، لنزی بخرید که برای همان قطر پرتو طراحی شده باشد؛ در غیر این صورت لبههای ناحیه کاری دچار اعوجاج و افت انرژی میشوند.
بازار لنز لیزر فایبر را میشود به سه دسته تقسیم کرد: برندهای اروپایی و آمریکایی که بیشتر در دستگاههای صنعتی گران دیده میشوند، برندهای چینی شناختهشده که بیشترین سهم را در دستگاههای موجود در ایران دارند، و لنزهای بینام یا OEM که روی دستگاههای ارزانقیمت نصب میشوند.
این سه برند در کارخانههایی دیده میشوند که دستگاه شبانهروز کار میکند و یکنواختی حکاکی در تمام ناحیه کاری اهمیت حیاتی دارد. مثلاً در علامتگذاری قطعات پزشکی یا الکترونیکی که کد دیتامتریکس باید در گوشه و وسط ناحیه کاملاً یکسان خوانده شود. شیشه سیلیکای ذوبشده باکیفیت، پوشش ضدبازتاب بادوام و اعوجاج میدانی بسیار کم، از مزیتهای اصلی آنهاست. قیمت این لنزها معمولاً چند برابر لنزهای چینی است و برای یک کارگاه حکاکی تبلیغاتی، اغلب توجیه اقتصادی ندارد.
Thorlabs بیشتر در دنیای آزمایشگاه و پژوهش شناخته میشود و لنزهای اسکن آن با مستندات فنی دقیق عرضه میشوند. Ronar-Smith هم در سالهای اخیر بهعنوان یک گزینه میانه بین کیفیت اروپایی و قیمت آسیایی مطرح شده است. هر دو در بازار ایران کمتر بهصورت آماده موجودند و معمولاً باید سفارش داده شوند.
شرکت Wavelength Opto-Electronic که در نانجینگ چین مستقر است، مشهورترین تولیدکننده لنز افتتا در بازار دستگاههای فایبر است. بسیاری از سازندگان معتبر چینی دستگاههایشان را با لنز این برند عرضه میکنند. کیفیت ساخت قابلقبول، پوشش ضدبازتاب مناسب برای ۱۰۶۴ نانومتر و تنوع سایز، آن را به گزینهای متعادل تبدیل کرده است. اگر دستگاه شما با لنز بینام آمده و از نتیجه کار راضی نیستید، ارتقا به Wavelength معمولاً اولین قدم منطقی است.
دستگاههای ارزانقیمت اغلب با لنزهایی عرضه میشوند که فقط عدد ناحیه کاری و فاصله کانونی روی آنها حک شده است. برخی از این لنزها کار روزمره را بدون مشکل انجام میدهند. اما کیفیتشان از یک محموله تا محموله دیگر تفاوت دارد. مشکلات رایج آنها افت انرژی در گوشهها، ناهمخوانی ابعاد واقعی با ابعاد نرمافزار و داغ شدن لنز در کار طولانی است.
قبل از سفارش لنز جدید، چند مشخصه را از روی دستگاه یا مدارک آن یادداشت کنید. بیتوجهی به هرکدام میتواند باعث شود لنز اصلاً روی دستگاه بسته نشود یا نتیجه کار از لنز قبلی هم بدتر شود.
رزوه اتصال: بیشتر لنزهای دستگاههای فایبر رزوه M85 × 1 دارند. برخی مدلها M79 یا M102 هستند. اگر رزوه فرق داشته باشد، باید از آداپتور استفاده کنید.
طول موج: روی بدنه یا برگه مشخصات باید عدد ۱۰۶۴ نانومتر یا بازهای مثل ۱۰۳۰ تا ۱۰۹۰ نانومتر درج شده باشد.
قطر پرتو ورودی: با دهانه گالوو یکی باشد؛ رایجترین عدد ۱۰ میلیمتر است.
حداکثر توان مجاز: لنزی که برای ۵۰ وات طراحی شده، روی منبع ۱۰۰ وات یا لیزر MOPA با پیک توان بالا ممکن است زودتر آسیب ببیند.
ارتفاع ستون دستگاه: لنز ۳۰۰ به فاصله کاری بیش از ۵۰ سانتیمتر نیاز دارد. مطمئن شوید ستون دستگاه شما این ارتفاع را دارد.
تعویض لنز با چرخاندن یک رزوه تمام نمیشود. اول فوکوس را دوباره پیدا کنید؛ روش ساده این است که یک خط کوتاه را در ارتفاعهای مختلف حکاکی کنید و ارتفاعی را که پررنگترین و باریکترین خط را میدهد، مبنا قرار دهید. بعد در نرمافزار EZCAD یا LightBurn، اندازه ناحیه کاری را به سایز جدید تغییر دهید و فایل کالیبراسیون (فایلهای .cor) را بهروزرسانی کنید.
برای کالیبراسیون، یک مربع با ابعاد مشخص حکاکی کنید و با کولیس اندازه بگیرید. اگر مربع ۱۰۰ میلیمتری مثلاً ۹۸٫۷ میلیمتر درآمد، ضریب مقیاس را در نرمافزار اصلاح کنید. اگر اضلاع به داخل یا بیرون انحنا داشتند (اعوجاج بالشتکی یا بشکهای)، باید پارامترهای تصحیح اعوجاج را هم تنظیم کنید.
روی بازار ایران لنزهایی پیدا میشود که لوگوی برند معروف را دارند اما کیفیتشان ربطی به محصول اصلی ندارد. چند نشانه میتواند کمک کند:
حکاکی لوگو و مشخصات روی بدنه نامرتب یا با فونت ناهماهنگ است.
رنگ بازتاب پوشش ضدبازتاب در نور معمولی یکنواخت نیست و لکه دارد.
وزن لنز بهطور محسوسی کمتر از نمونه اصلی است.
در حکاکی آزمایشی، گوشههای ناحیه کاری بهوضوح کمرنگتر از مرکز است.
فروشنده برگه مشخصات یا شماره سریال ارائه نمیکند.
دود و ذرات فلزی که هنگام حکاکی بلند میشوند، بهمرور روی سطح پایینی لنز مینشینند. این لایه انرژی لیزر را جذب میکند، لنز را داغ میکند و در نهایت به پوشش آسیب میزند. چند عادت ساده عمر لنز را بیشتر میکند:
از دستمال مخصوص اپتیک و الکل ایزوپروپیل خالص استفاده کنید و هرگز با دستمال کاغذی یا پارچه معمولی لنز را پاک نکنید.
دستمال را در یک جهت بکشید، نه بهصورت دایرهای و رفتوبرگشتی.
برای کارهایی که دود زیاد دارند، مثل حکاکی عمیق یا برش، از مکنده دود یا دمنده هوا استفاده کنید.
اگر دستگاه شما گزینه شیشه محافظ (Protective Window) دارد، حتماً نصبش کنید. تعویض این شیشه ارزان بسیار بهصرفهتر از خرید لنز نو است.
وقتی دستگاه خاموش است، درپوش لنز را ببندید تا گرد و غبار روی آن ننشیند.
لنز ۷۰ × ۷۰ یا ۱۱۰ × ۱۱۰. نقطه کوچکتر این دو لنز انرژی را متمرکزتر میکند و عمق بیشتری در زمان کمتر به دست میآید. اگر قطعه از ۷۰ میلیمتر بزرگتر نیست، لنز ۷۰ سریعتر جواب میدهد.
بله، و بسیاری از کارگاهها همین کار را میکنند. کافی است رزوه و قطر ورودی لنزها با گالوو یکی باشد. بعد از هر تعویض، فوکوس و ناحیه کاری را در نرمافزار دوباره تنظیم کنید یا برای هر لنز یک فایل تنظیمات جداگانه نگه دارید.
خیر. لنزهای CO2 معمولاً از جنس ZnSe هستند و برای طول موج ۱۰٫۶ میکرون طراحی شدهاند. نور ۱۰۶۴ نانومتری از آنها درست عبور نمیکند و حتی ممکن است به لنز آسیب بزند.
این مشکل یا از کیفیت پایین لنز است، یا از ناهماهنگی قطر پرتو با لنز، یا از تنظیم نبودن فوکوس. اول فوکوس را با تست خط دوباره بررسی کنید. اگر مشکل ماند، احتمالاً لنز اعوجاج میدانی زیادی دارد و باید ارتقا یابد.
در لنز تلهسنتریک پرتو در تمام نقاط ناحیه کاری تقریباً عمود بر سطح میتابد. این ویژگی برای حکاکی عمیق، برش و علامتگذاری روی سطوح با ارتفاع متفاوت مفید است، چون دیواره حکاکی در لبهها کج نمیشود. در عوض این لنزها بسیار گرانترند و ناحیه کاری آنها معمولاً کوچک است.
لنزی که درست نگهداری شود و توانی بیش از ظرفیت طراحی به آن نرسد، میتواند سالها بدون افت کیفیت کار کند. آسیبهای رایج تقریباً همیشه از آلودگی سطح، تمیزکاری نادرست یا ضربه ناشی میشوند، نه از فرسودگی طبیعی شیشه.