
شاید برای شما هم پیش اومده باشه که یکهو به خودتون بیاید و ببینید ناخودآگاه گوشی رو باز کردید و دارید توی شبکههای اجتماعی میچرخید.
خیلیهامون دربارهی ضررهای بیش از حد وقت گذروندن توی شبکههای اجتماعی مثل تیکتاک، اینستاگرام، توییتر و... شنیدیم. قسمت ترسناک ماجرا اینه که این برنامهها طوری طراحی شدن که استفاده ازشون برامون به یک عادت تکرارشونده تبدیل بشه؛ عادتی که گاهی کنترلش از دستمون خارج میشه.
خیلیها ممکنه از اسکرول کردن و وقت گذروندن توی این فضاها لذت ببرن، اما طرفِ صحبت من کسایی هستن که دیگه از این کار لذت نمیبرن و دوست دارن این بخش از زندگیشون رو حذف کنن، ولی نمیتونن.
من آخر روز به گوشیام نگاه میکردم و میدیدم میانگین زمان استفادهام از گوشی به چهار ساعت رسیده که دو تا سه ساعتش صرف شبکههای اجتماعی شده. این موضوع برام خیلی عجیب و ناراحتکننده بود. کلی کتاب و ویدیو و بازی توی فهرست علاقهمندیهام دارم که هیچوقت براشون وقت پیدا نمیکنم، اما در عوض روزی سه ساعت صرف شبکههای اجتماعی میکنم؛ شبکههایی که ترجیح میدم اصلاً سراغشون نرم.
نکتهی جالب این بود که این زمان سه ساعتِ پشت سر هم نبود، بلکه مجموع استفادهام توی نوبتهای کوتاه بود؛ همون استراحتهای ۱۰ تا ۱۵ دقیقهای بین کارها.
ممکنه بگید توی یه استراحت ۱۰ تا ۱۵ دقیقهای، چه کار دیگهای میشه انجام داد جز اینکه اینستاگرام رو چک کنیم؟
راهکارهای مختلفی توی اینترنت پیدا میشه؛ از محدودیت زمانی گذاشتن برای برنامهها گرفته تا قفل کردنشون و استفاده از ابزارهای محدودکننده. من هم خیلی از این روشها رو امتحان کردم، اما هیچکدوم برام جواب ندادن.
تا اینکه با راهکاری آشنا شدم به اسم «جایگزینی».
ایدهاش سادهست: بهجای اینکه فقط به خودم بگم «توی این زمان نباید اینستاگرام رو باز کنم»، تصمیم بگیرم که «توی این زمان، بهجاش فلان کار رو انجام میدم».
به تجربهی من، صرفاً حذف کردن یه عادت کافی نیست. ما معمولاً برای انجام دادن کارهایی مثل چک کردن شبکههای اجتماعی، دلیل مشخصی نداریم؛ گاهی فقط حوصلهمون سر رفته، گاهی خستهایم و گاهی هم ناخودآگاه سراغ گوشی میریم. در این مواقع، مغزمون دنبال یه سرگرمی یا راهی برای فاصله گرفتن از کار فعلیه.
وقتی این راه رو بهطور کامل از خودمون میگیریم، اما جایگزینی براش نداریم، ممکنه دوباره به همون عادت برگردیم. حتی گاهی بعد از مدتی دوری، استفادهمون از قبل هم بیشتر میشه.
یه مفهومی داریم به اسم «شرطی شدن». مغز ما بهمرور یاد میگیره که در شرایط مشخصی، رفتار خاصی رو تکرار کنه. مثلاً وقتی از کاری خسته میشیم، ناخودآگاه گوشی رو برمیداریم و اینستاگرام رو باز میکنیم.
حالا اگه این رفتار رو حذف کنیم، اما برای اون موقعیت جایگزینی نداشته باشیم، ممکنه دوباره به سراغ همون عادت قبلی بریم.
اما اگه بتونیم رفتار جدیدی رو جایگزین کنیم که همون نیاز به سرگرمی و استراحت رو برطرف کنه، دو تا نتیجه میگیریم: هم زمان کمتری صرف یه عادت ناخواسته میکنیم و هم فرصت پیدا میکنیم عادتهای جدیدی بسازیم.
من اول از همه سراغ علایقم رفتم.
از اونجایی که به مباحث علمی علاقه دارم، تصمیم گرفتم توی این زمانهای کوتاه، ویدیوهای ۱۰ تا ۱۵ دقیقهای دربارهی موضوعات علمی ببینم یا بخشی از یه پادکست مرتبط رو گوش بدم. گاهی هم چند دقیقه از یه ویدیوی بلندتر رو تماشا کنم یا چند صفحه کتاب بخونم.
در کل، من دنبال این بودم که یه منبع سرگرمی پیدا کنم که واقعاً ازش لذت ببرم و بعد از انجام دادنش احساس گناه نکنم.
البته قرار نیست حتماً کاری انجام بدیم که ازش چیزی یاد بگیریم یا به هر شکلی مفید و سازنده باشه. گاهی یه فعالیت رو انجام میدیم صرفاً برای اینکه حالمون رو بهتر کنه و خستگیمون رو از بین ببره. همین کافیه.
یه نکتهی دیگه هم اینه که لازم نیست هر فعالیتی تا آخر انجام بشه. نیاز نیست هر بار یک فصل کامل از یه کتاب خونده بشه. لازم نیست هر بار یک مرحله داخل یه گیم تموم شه.
حتی انجام دادن بخشی از یه فعالیت که ازش لذت میبریم، میتونه بهمون احساس بهتری بده. به این ترتیب، بهمرور یاد میگیریم که برای استراحت کردن و سرگرم شدن، گزینههای دیگهای هم داریم.
برای اینکه این تغییر رو ادامه پیدا کنه، بهتره یه جایی به صورت مشخص پیشرفت ثبت بشه.
مثلاً آخر روز یادداشت بشه که:
امروز نیم ساعت کمتر توی شبکههای اجتماعی چرخیدیم و بهجاش کتاب خوندم یا بازی کردم.
این کار کمک میکنه پیشرفتمون رو ببینیم و متوجه بشیم که واقعاً داریم تغییری ایجاد میکنیم. وقتی نتیجهی تلاشهامون ملموستر باشه، ادامه دادن این مسیر هم میتونه آسونتر بشه.
در نهایت، هدف این نیست که تمام زمانهای آزادمون رو به کارهای مفید اختصاص بدیم یا هر لحظه از روزمون رو بهینه کنیم. هدف اینه که بتونیم انتخاب کنیم وقتمون رو چطور بگذرونیم؛ نه اینکه ناخودآگاه ساعتها صرف کاری بشه که دیگه ازش لذت نمیبریم.
گاهی برای تغییر یه عادت، لازم نیست فقط جلوی خودمون رو بگیریم. کافیه یه راه دیگه برای رسیدن به همون چیزی پیدا کنیم که دنبالش بودیم.
این بود از تجربهی شخصیِ من که در نهایت تونستم دوباره اختیارِ بخشی از روزم رو به دست بیارم. خوشحال میشم شما هم تجربه هاتون رو به اشتراک بزارید :)