
+ سلام آقای دکتر. وقت بخیر. در خدمت شما هستیم برای مصاحبه در خصوص بازیهای طراحیشده برای کودکان فلج مغزی، و بهطور مشخص میخواهیم در مورد دستگاه سنا و جزئیات آن از زبان شما بشنویم.
- سلام خدمت شما و مخاطبان عزیز اولین شماره از نشریۀ حامی. خوشحالم که در خدمت شما هستم.
+ در ابتدا جهت آشنایی کلی مخاطبان با دستگاه سنا و بازیهای طراحیشده برای کودکان فلج مغزی، توضیح اجمالی در مورد نحوۀ عملکرد آن بفرمایید و اینکه مخاطبان اصلی این دستگاه چه کسانی هستند و چگونه به آنها کمک میکند؟
- فرایند طراحی و ساخت دستگاه سنا از حدود 10 سال پیش شروع شد و از همان موقع تا به الآن هم هدف این سامانه یک گروه خاص از بیماران، مانند کودکان فلج مغزی، نبوده و نیست؛ اما بهطور کلی، نیازمندیهای مجموعۀ بیماران دچار ضایعات عصبی (neuropathy)، مثل سکته مغزی، پارکینسون و فلج مغزی هستند را مد نظر داشته و تلاش کرده تا امکاناتی را فراهم کند که همه این گروهها بتوانند فعالیتهای تمریندرمانی (exercise therapy) خود را انجام بدهند. البته ذکر این نکته لازم است که دستگاه سنا بهتنهایی قادر نیست تمامی این تمرینات را پشتیبانی کند، بلکه برای انجام حدود 65 الی 70 درصد تمرینات آنها قابل استفاده است. علت اینکه میگویم 65 الی 70 درصد این است که مجموعۀ حسگرهای به کار گرفته شده در این سیستم، قابلیت سنجش برخی حرکات را ندارد. برای مثال حرکات انگشتان دست یا فعالیتهایی مانند گرفتن توسط دست (grasping)، که در مجموع بهعنوان حرکات ریز (fine motions) شناخته میشوند، توسط سنسورهای این دستگاه قابل اندازهگیری نیستند.
- اما اینکه موضوع این تمرینات چیست، خودش یک شیوۀ درمانی بسیار مهم در کار توانبخشی جسمی-حرکتی و شناختی است؛ به این معنی که با استفاده از تکالیف و تمارین مشخص، از بیمار خواسته میشود تا بهصورت فعال، حرکات بدنی که بعضاً در ترکیب با فعالیتهای شناختی هستند را انجام بدهد. منظور از فعالیتهای شناختی، تکالیفی است که عملکردهای مختلف مغز مثل حافظه و تمرکز را درگیر میکند. بهعنوان نمونه، یکسری تکالیف هستند که طی آن، بیمار باید موضوعی را به خاطر بیاورد یا به خاطر بسپارد. گاهی اوقات درمانگر، این دو فعالیت یعنی شناخت و حرکت را با هم ترکیب میکند تا سرعت بازسازی عصبی در بیمار افزایش پیدا کند. لذا با این هدفگذاری، این سامانه بهتدریج طراحی شد و توسعه پیدا کرد. در ابتدا ما تمرکزمان روی بیماران سکته مغزی و حرکات درشت اندام فوقانی آنها بود. سپس بهتدریج، تکالیف تعادلی استاتیک و بعد هم تکالیف تعادلی دینامیک به آنها اضافه شد. تکالیف تعادلی استاتیک، تکالیفی است که بیمار در حالت ایستاده بیحرکت است و تلاش میکند تا تعادل خود را حفظ کرده و با مهارت بیشتری مرکز ثقل خود را کنترل کند. تعادل دینامیک در شرایطی است که کاربر گام برمیدارد. یعنی در حالی که پایش را رو به جلو حرکت میدهد، باید تعادلش را نیز حفظ کند. در سیستم اعصاب مرکزی بدن انسان، حفظ این دو نوع تعادل مکانیزمهای متفاوتی دارند و بنابراین تکالیف متفاوتی نیز برای آنها پیشبینی میشود. این فعالیتها بهتدریج به سامانه سنا اضافه شده و در حال حاضر این سامانه، تکالیف حرکتی و شناختی در حوزۀ حرکات درشت اندام فوقانی، تعادل استاتیک و تعادل دینامیک را میتواند پوشش دهد.
+ آیا مراحل طراحی و ساخت دستگاه سنا از ابتدا بر پایۀ پژوهشهای آکادمیک بوده است؟ با چه چالشهایی در این مسیر مواجه شدهاید؟
- عمدۀ توسعۀ این سیستم بر پایۀ پروژههای ارشد و دکتری بوده است. تا به حال سه پروژۀ دکتری و چندین پروژۀ ارشد برای توسعۀ آن انجام شده است و هر کدام بخشی از فرایند توسعۀ این دستگاه را برعهده داشتهاند. البته چنین سیستمی برای اینکه بتواند وارد کلینیک بشود و بهصورت روزمره مورد استفاده قرار بگیرد، نیاز به توسعۀ فنی نیز دارد. یعنی نیاز است تا بهصورت پیوسته، خدمات قابل ارائه از این سیستم ارتقا یابند و این نیاز با تعریف پژوهشهای دانشگاهی رفع شده است. از طرفی مربی و کاربر باید با نکات فنی آن آشنا باشند و در این قسمت از نیروهای غیر دانشجو نیز استفاده شده است. در نهایت این سامانه برای استفادۀ بیمار در منزل (این سیستم تا الان برای بیش از 1000 نفر-ساعت مورد استفاده قرار گرفته است) و همچنین کلینیکها توسعه داده شده است (حدود بیش از 30 کلینیک نیز در سطح کشور در حال حاضر از این سیستم استفاده میکنند).
+ آیا برنامهای برای بهبود و توسعۀ بیشتر دستگاه سنا در آینده وجود دارد؟
- بله، ما بهطور دائم بخش تحقیق و توسعه را پیگیری کردهایم که در چندین جبهه داریم روی بخش علمی آن کار میکنیم. در تلاش هستیم تا حسگرهای جدیدی را برای شناسایی و بازتوانی ریزحرکات به مجموعۀ تمریناتی که این سامانه پشتیبانی میکند، اضافه کنیم؛ بهعنوان مثال برای حرکات مچ دست، حسگرهای جدیدی را ساختهایم که امیدواریم بهزودی بتوانیم آن را وارد مرحله بهرهبرداری کلینیکی بکنیم. همچنین یک پروژۀ تحقیقاتی بر روی حرکات انگشت انجام دادهایم که موفق بوده است و آن هم در صف توسعه برای کاربرد کلینیکی است. از نقطه نظر سختافزاری هم یک نمونه دیگری را جلو بردهایم که این سامانه روی تلفنهای همراه پیادهسازی شود و یک بخش خوبی ازعملکرد خود را (البته نه بهطور کامل) پیادهسازی بکند. این موضوع خیلی کمک میکند که کاربرد این سامانه در توانبخشی از راه دور تسهیل شود. این مورد هم در صف توسعۀ صنعتی است برای اینکه بهطور گسترده مورد استفاده قرار بگیرد.
اما در بخش نرمافزاری، علاقهمند هستیم سیستمی را پیادهسازی کنیم که در طول دورۀ درمانی بیمار، ارزیابی دقیق و مرتب از روند بهبود بیمار داشته باشیم تا بتوانیم بهموقع تصمیم بگیریم که آیا پروتکل درمانی که درمانگر تنظیم کرده موثر بوده یا همچنان نیاز به اصلاح دارد. علت این علاقهمندی هم این است که طول دورههای توانبخشی معمولاً طولانی است و ممکن است بیمار حتی 30 جلسه نیاز داشته باشد که تمریندرمانی را ادامه دهد. در توانبخشی بهطور کلی نتیجهدهی خیلی کند است و همین موضوع روند درمان را طولانی میکند. با کارهایی که قرار است در آینده تکمیل شوند، ما میخواهیم راندمان و اثربخشی این روش را بیشینه کنیم. پایش وضعیت بیمار، بهصورت سنتی توسط درمانگر انجام میشود. اجرای تستهای بالینی و عملکردی حدود 30 الی 40 دقیقه زمان میبرد که نیمی از یک جلسۀ درمانی را به خود اختصاص میدهد. این تستها وابسته به نظر شخص درمانگر بوده و ممکن است برای یک بیمار بسته به فرد درمانگر تفاوت زیادی در نظرات باشد. بنابراین علاوه بر روشهای مذکور، با استفاده از روشهای مبتنی بر هوش مصنوعی میخواهیم فرایند تصمیمگیری درمانگر برای جلسات درمانی آینده را تسهیل کنیم و بازدهی آن را نیز افزایش دهیم.
+ آیا بازخورد والدین یا اطرافیان بیمار که بهطور مرتب با او در ارتباط هستند، در فرایند توسعۀ شما دخیل بوده است؟
- خیر، تا به حال به این موضوع بهطور جدی فکر نکردهایم. واقعیت این است که این سامانه برای کودکان فلج مغزی بهطور محدود استفاده شده است. ما تنها یک مطالعۀ اثربخشی روی کودکان فلج مغزی داشتهایم با مطالعه بر روی تعداد خیلی محدودی از کودکان فلج مغزی، سعی در ارزیابی نتایج اولیۀ این سامانه داشتهایم که خروجی مطلوبی نیز داشت. اما در آینده میتوان بخشی را در سامانه برای ثبت بازخورد والدین در نظر گرفت که ظرفیت آن هم وجود است ولی هنوز روی آن کاری انجام نشده است.
+ الان استفاده از سامانه سنا به چه صورت است؟ آیا در دسترس عموم هست یا باید فرایند خاصی طی شود؟
- تیم ما برای ارائه خدمات درمانی، به هیچ وجه با بیمار و خانواده او ارتباط مستقیم جهت تشخیص امکان استفاده از دستگاه را ندارد. بلکه این ارتباط از طریق پزشکانی که سامانه را میشناسند، صورت میگیرد و آنها مطابق صلاحدید خود، بیمار را به ما ارجاع میدهند و سپس تیم درمانی ما بیمار را دعوت میکند و یک یا دو جلسه بررسی و آموزش برای او میگذارد. نتیجۀ این بررسی این است که آیا بیمار میتواند استفاده کند یا خیر. علت این امر هم این است که گاهی حدس پزشک ممکن است درست نباشد و بیمار اصلاً توانایی استفاده از دستگاه را نداشته باشد. پس از طیکردن موفقیتآمیز مراحل فوق، دستگاه بهصورت امانی در اختیار بیمار قرار میگیرد تا تحت نظر درمانگر، بیمار خدمات درمانی مناسب را دریافت نماید.
نویشنده: کوشا عبداله فریدنی | انجمن علمی حرکت