ویرگول
ورودثبت نام
رضا سوره
رضا سورهروایت هایی پراکنده از رنج و امید؛ ملالت های زیستن و ستودنی های زندگی
رضا سوره
رضا سوره
خواندن ۹ دقیقه·۴ سال پیش

در خدمت و خیانت قهرمانان

شاید توصیه بدی نیست اگر کمی اندر تفاوت های عزت نفس بدوی و متعصبانه با عزت نفسی مدرن و مسئولانه بیاندیشیم.
شاید توصیه بدی نیست اگر کمی اندر تفاوت های عزت نفس بدوی و متعصبانه با عزت نفسی مدرن و مسئولانه بیاندیشیم.


داریوش شایگان تعبیر جالبی درباره آمریکایی ها دارد؛ که چون تاریخ ندارند، نگاه‌شان دائما به آینده بوده است. ساختن آن. در مورد ما گویا برعکس است. انگار چون زیاد به آینده سرزمینمان خوشبین نیستیم، دائما آرزوهایمان را لابه لای خرابه های بجامانده از گذشته مان جستجو می کنیم. در حسرت آن. ذهن و ضمیر کثیری از ما مملو از نام و تصویر "مردان" بزرگ روزگاران گذشته است، که هرکدامشان را در قامت کسانی میبینیم که آمده بودند تا قهرمان داستان ایران باشند ولی از بد حادثه "نشد" و یا "نگذاشتند".

صدالبته که تاریخ را چیزی جز بازی این قبیل مردان تاریخ‌ساز رقم نمیزند. اما در قصه ترقی و پیشرفت، به نظر میاید زیادی روی "اشخاص" حساب باز کرده ایم. امروزه دیگر با اطمینان قابل توجهی میدانیم که قصه پیشرفت یا پیش‌نرفت هر کشوری، من جمله همین ایران خودمان، پیش از آنکه داستان اشخاص و "نام ها" باشد، داستان ساختار ها و "نهاد" هاست. کاری از دست تک قهرمانان بر نمیاید. قضیه پیچیده تر از این حرفهاست.

فی المثل غیرت امیرِ کبیر دربار ناصری برای سروسامان دادن به اوضاع بی سامان این سرزمین ستودنی است، اما شوخی است اگر تصور کنیم قرار بود ولو با فرض استمرار طولانی مدت صدارتش، از آن سرزمین ملوک الطوایفی و دربار قجری‌اش، صرفا به لطف تدبیر خواجه، پیشرفت و توسعه بیرون بزند. مساله فراتر از کم کردن حقوق یک دوجین شاهزاده و تاسیس یک مدرسه بود. گفته اند وقتی پس از پایان جنگ جهانی اول، محمدعلی فروغی همراه با هیاتی به اصطلاح دیپلماتیک به پاریس رفته بودند تا به نمایندگی از ایران در کنفرانس فاتحان جنگ برای تقسیم غنایم و اراضی شرکت کنند، فروغی پس از شش ماه سرگردانی و تحقیر در پاریس با کنایه می نویسد: ما آمده بودیم تا به نمایندگی از "دولت" ایران از حقوق "ملت" ایران دفاع کنیم، اما مشکل از آنجاست که ایران اصلا نه دولت دارد و نه ملت!

اگر هم هنر میرزاتقی خان فقط در بنانهادن همان چند نهاد و سنت حسنه بود، لابد با همان خط کش و معیار باید امروز بیش از هرکس دیگری قدردان آن سردارِ سپهِ قُلدر باشیم که به رغم روحیه شوخی برندارش، یک تنه و با چماق زور سنگ بنای ایران مدرن را گذاشت و یک دوجین نهاد و سنت و قانون نیک برجا نهاد تا این مملکت کمی تا قسمتی شکل و شمایل یک "کشور" را بخود بگیرد. یعنی بنای همان دولت و ملتی که فروغی آرزوی داشتنشان را داشت! هرچند سختش بود بپذیرد که به زور نمیشود ملتی را مترقی کرد‌. چرخ روزگار چنان چرخید که بیاموزدش تدبیر امور یک کشور با اداره قشون توفیر میکند و واقعیت های روی زمین به مراتب گردن کلفت تر از امرِ همایونی اند. به وقتش فرستادند تا در دوردست ها، در جزیره ای کوچک آب و هوایی عوض کند.

یا مثلا در قضایای آن سالهای نفتی، درست است که در همت مصدق السلطنه و وطن دوستی بینظیرش تردیدی نیست. اما همین عشق به میهنش را که بگذارید کنار بوی توطئه های آمریکایی و انگلیسی، این را هم که در جمهوری اسلامی خیابانی بنامش نشده چاشنی کار کنید، ملت همیشه در صحنه در حماسه سرایی برای آن مرد و آن سالها سنگ تمام میگذارند. خیلی از این رداها اما بیش از اندازه بر قامت آن پیرمرد رنجور گشاده می آیند. این حوالی کسی حال کاویدن تاریخ آن سالها را با نگاهی نقادانه تر و روایت هایی واقع بینانه تر ندارد‌. هنوز کسی درست نفهمیده پیرمرد رنجور در آن واپسین سالهای وزارتش، دنبال چه بود‌. شاید اگر سماجت بیش از اندازه آقای نخست وزیر نبود، هرگز کودتایی که مسیر توسعه سیاسی این کشور را به کلی دگرگون کرد رخ نمیداد‌.

این روزها خیلی کسی حاضر نیست بهای پرسیدن از تبعات و پیامدهای اقتصادی و اجتماعی آن "ملی شدن" و آن "کودتا" را بپردازد‌‌. زیرسوال بردن چیزی که جماعت دیوانه وار میپسندند، بستن دستمال بر سر بی درد است. خیلی بعدتر ها بود که اهل فن نوشتند کل تشکیلات صنعت نفت ایران را مدیون یکی دو دهه همت انگلیسی ها بودیم والا آن اوایل، مهندس و مدیر و تکنسین که نداشتیم، اما حتی کارگران ساده ایرانی و اهالی آن حوالی هم حاضر نبودند زیر آفتاب سوزان آبادان پی طلای سیاه بگردند‌ و انگلیسی ها را مسخره میکردند! بریتانیایی ها مجبور شدند از هند نیروی کار بیاورند و خلاصه خشک کردن آن نیزار و بنای شهر و پالایشگاهی روی آن به قیمت جان مهندسان انگلیسی(مالاریا) و کارگران هندی تمام شد! دو دهه بعد که به ثمر نشست، بوی طلای سیاه به مشاممان خوش آمد و هوس نشستن سر سفره آماده به سرمان زد‌. داد زدند که میخواهیم ملی‌اش کنیم تا همه اش مال خودمان باشد. گفته اند سپهبد رزم آرا در مخالفت با طرح ملی شدن نفت گفته بود ما که نمیتوانیم حتی یک کارخانه سیمان اداره کنیم، چطور قرار است از عهده دم و دستگاه عریض و طویل نفت برآییم. بیایید با همین روباه پیر راه بیاییم و سهمی از این سفره برداریم و چاره ای برای هزار و یک درد این سرزمین کنیم. دل دلسوزان اسلام و ایران رنجید که واحسرتا این چه ذلت و خیانتی است‌. گلوله ای نثارش کردند تا مانع ملی شدن صنعت نفت برداشته شود. برداشته شد. اما نفت "ملی" نشد. دو دهه طول کشید تا به لطف تدبیر همان شاهنشاهِ دست‌نشانده کم کم راه و رسم اداره کارخانه سیمان ها را یادبگیریم. بعد نفت واقعا "ملی" شد.

اینهم میتواند جالب باشد که خیلی از ضدقهرمانان تاریخمان، مثلا همین پهلوی ها، هرچند شیوه دلبری خوب نمیدانستند و هرگز در زمانه خود محبوب دلهای مردمانشان نشدند، اما دست کم از غالب قهرمانان ملی‌مان بیشتر چرخ پیشرفت این کشور را جلو برده اند. گویا تقدیر آن بوده که محمد مصدق هم، بی کوچکترین تردیدی در نجابت و اصالت و میهن دوستیش، بیشتر در قامت یک قهرمان و یک اسطوره بدرخشد تا یک سیاستمدار و مدیر. مصدق البته، در جرگه نام هایی که در بتکده تاریخ معاصر ایران پرستیده میشوند و بعد در سلاخ خانه اش تکفیر میشوند، تنها نیست. یک دوجین نام دیگر هم میشود پس و پیشش ردیف کرد.

البته این حوالی هم گویا، خاکی قهرمان‌خیز و ضدقهرمان پرور دارد و مردمانی اسطوره ساز و اسطوره سوز. بی آنکه دست کم در چند سد سال گذشته بتوان ردی از یک اندیشمند درخور، یا یک تفکر و اندیشه شسته رفته یافت، یکصد و پنجاه سال تاریخ معاصرمان یکسره حکایت قهرمانان و ضدقهرمانان است، حکایت نهضت ها و خیزش ها. یک روز برای مشروطیت، یک روز برای نفت، یک روز برای اسلام و یک روز برای اصلاح. شور و حماسه حرف اول و آخر را میزند. بی آنکه چیزی نهادینه شود. دست آخر هم همه این خیزش ها به تولد یک دوجین قهرمان و ضدقهرمان میانجامد بی آنکه به استقرار نهادهایی قدرتمند یا تغییراتی پایدار در جامعه و نهادینه شدن آن ها منتهی گردد. فقط کلی خاطره و حماسه نوستالژیک از آن روزها میماند، که تا دیروز به درد قصه های دوران پدربزرگی میخوردند و این روزها خوراک سیاست ورزیِ آنلاین در توئیتر و اینستا شده اند!

نگارنده البته برای تک تک آن بزرگمردان "احترام" عمیقی قائل است، همانطور که به هیچ روی قصد تبرئه و ستایش آن دسته دیگر را ندارد. قهرمانان ملی هر کشوری، در دل بستری از فرآیندهای تاریخی در قلب و حافظه مردمان آن جامعه متولد میشوند و انعکاس وجدان جمعی آنها هستند. درست از این رو هم شایسته احترامند. اما متوقف شدن در گذشته و در چرخه ای از تمجید ها و تقبیح های احساسی، تقدیس بی چون چرای بخشی از تاریخ و تکفیر بخش دیگری از آن، بی نقد و واکاوی آنها هیچ شایسته احترام نیست‌. تاریخ روایت عشق و نفرت نیست و احترام به نسل های گذشته، نباید مانع نقد آنها و گزارش عریان واقعیت ها، همانطور که رخ داده اند شود‌. ضمن آنکه تقلیل دادن داستان توسعه و پیشرفت این کشور به حضور یا عدم حضور این و آن، اگر نگوییم فرار از زیر بار مسئولیت، لااقل کمی کم لطفی در حق تاریخ و فروکاستن از پیچیدگی های دنیای واقع است.

به همین نسبت هم احتمالا انتقاد به گذشته نباید به پمپاژ نفرت و آتش زدن به خرمن سرمایه های اجتماعی و بیمهری در حق تاریخ بینجامد. امثال مهدی بازرگان، محمود طالقانی، علی شریعتی، روح الله خمینی و حتی همین اواخر علی خامنه ای، اکبر هاشمی، میرحسین موسوی و محمد خاتمی هم از این قاعده ها مستثنی نیستند‌. داوری تاریخ ذهنی منصف میخواهد که شجاعت پذیرفتن خشکی حساب و کتاب عقلانی را داشته باشد و در ورطه احساسات نیفتد. و این خود نیز شاید بیش از همه نیازمند تجربه است و دنیادیدگی. چیزی که من و امثال من از آن بی بهره ایم و با هر فضایی که در دنیای بیرونمان خلق میشود گمان میکنیم در پایانه تاریخیم و شاهدان بزنگاهی بزرگ. که چنین نیست. ناظر تاریخ اگر به وضعی بیفتد که برده جو زمانه شود و به فراخور تنگ و گشاد شدن معیشت مردم، تکرار خبر ها و تغییر حال خوب یا ناخوب جو جامعه، که الحمد الله این روزها به لطف رسانه خیلی تند این رو و آن رو میشود، گرفتار قضاوت های عاطفی شود، عرصه را باخته است و خود را به سیلاب حوادث سپرده است. ایستادن در برابر سیلاب سخت است. علی الخصوص در جوامعی که سیل بند هایی محکم و استقرار یافته از جنس نهادهایی برای کنترل سیلاب ها ندارند. بگذریم که اینجا تن به سیلاب دادن، حتی فضیلت هم شمرده میشود و مردمی بودن و با مردم بودن، مدام بر سر کسانی کوبیده میشود که نخواسته اند فردیت خود را قربانی جماعت کنند. شخصیت های تاریخ، همه باید در بستر زمانه خود سنجیده شوند. این موضوع دو سویه است. همان اندازه که برخی نام ها را، عمدتا به سبب اینکه با معیارهای متعارف فرهنگ ایرانی، انسان هایی "خوب" و "شریف" بودند، بیش از آنچه که بودند و میتوانستند باشند می ستائیم، اشتیاق عجیبی هم به زیر کشیدنشان داریم؛ اینبار هم کم و بیش به همان سیاق و فقط در جهت عکس، بیش از آنچه بودند و میتوانستند باشند، دیو و ددشان می انگاریم. در آفت قهرمان ساختن به قدر کافی گفته اند، خوب است در آفت قهرمان سوختن هم بگویند. سوزاندن شخصیت های تاریخ، که سرمایه های نمادین جامعه اند، چه نفعی میتواند داشته باشد، الا اینکه چندسال و چنددهه بعد، حسرتش را بخوریم، که با وی بد کردند!

بزرگی قبلا جایی نوشته بود:"اولین گام [ برای مردمان خاورمیانه، اگر خواهان خروج از وضعیت توسعه نیافتگی تاریخی‌شان هستند] شناسایی حقیقی مسئله و رهایی از توهم و اغتشاش فکری است. به رسمیت شناختن واقعیتِ فرهنگ و تاریخ منطقه و کشورشان، که به هیچ وجه هم کار آسانی نیست. انسان به دشواری می تواند تلخی ها، نقص ها و واقعیت های خود و یا پیشینه اش را بپذیرد. اما راه دیگری نیست. باید "عزت نفس بدوی" را به "عزت نفسی مدرن" و انعطاف پذیر تبدیل کرد."

به گمانم توصیه بدی نیست اگر کمی اندر تفاوت های عزت نفس بدوی و متعصبانه با عزت نفسی مدرن و مسئولانه بیاندیشیم. گاهی همان تعصب و عزت نفسهای بدوی خود بهترین گواه ضعف اعتماد به نفس هستند‌. این تلرانس های بالا در مواجهه با پیشینه خویش، که از آدم ها یا بت تراشیده میشود و یا بر زمین زده میشوند، از خصوصیات سرزمین های وامانده‌در‌کار‌ِخویش است، همانجاها که شور و حماسه بیش از حسابگری و عقلانیت خریدار دارد. تا کی دوباره صبح شود‌.




عزت نفسصنعت نفت
۱
۰
رضا سوره
رضا سوره
روایت هایی پراکنده از رنج و امید؛ ملالت های زیستن و ستودنی های زندگی
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید