
می گویند سرنوشت جنگ جهانی دوم را مداخله ایالات متحده آمریکا تغییر داد. جاه طلبی نازی ها میتوانست برای همیشه مسیر دنیا را تغییر دهد. پس از جنگ هم، باز این لیبرالیسم آمریکایی بود که در برابر شبح کمونیسم ایستاد. در سالهای پس از جنگ جهانی دوم، شاید هیچ کشوری در دنیا نبود که شاهد شکل گیری احزاب کمونیست، مبارزات مسلحانه و گروه های فکری و نظامی و انقلابی وابسته به شوروی نباشد. بدون مقاومت آمریکایی ها، جهان میتوانست به یک شوروی بسیار بزرگ تبدیل شود. گویا آمریکایی ها، در قرن بیستم، سایه استیلای دو خطر بزرگ را از سر جهان دور کرده اند.
البته در بحبوحه آن سالها، میلیونها نفر بخصوص در جهان کمتر توسعه یافته، به آمریکا و هژمونی جهانیش با بدبینی می نگریستند. ایالات متحده سمبل سرمایه داری، ثروت، امپریالیسم،حاکمیت پول و سلاح و استثمار و استعمار توده ها و ملت ها بود؛ در عوض، آرمان های اغواکننده کمونیسم چندان هم به مذاق توده های مردم بد نمیامد. لیبرالیسم آمریکایی اما، گویا تنها قدرتی بود که توان ایستادگی سیاسی،اقتصادی، فکری و فرهنگی در برابر آن را داشت و ایستاد.
می گویند ایالات متحده آمریکا، درسالهای پس از دهه پنجاه، با تمام توان از آغاز توسعه اقتصادی، اصلاحات سیاسی و نهادی و استقرار دولت های مدرنِ دموکراتیک در کشورهای جهان حمایت کرد. طرح مارشال، نهادهای اقتصادی بین المللی و میلیاردها دلار وام و کمک های مالی برای بازسازی، توسعه و اصلاحات، اتحادیه ها،پیمان ها و سازمان های همکاری منطقه ای و جهانی، در سطح وسیعی از سمت آمریکایی ها در دنیا پیگیری و اجرا شد. بسیاری از این حمایت ها صدالبته با انگیزه جلوگیری از نفوذ کمونیسم و برای نجات حکومت های محلی از خطر انقلاب های کمونیستی انجام میشدند. اما نباید همه چیز را ساده دید. نباید سهم "ارزشهای آمریکایی" را در عطش یانکی ها به ترویج و گسترش جهان ایده آلشان به تمام کره خاکی نادیده گرفت.
اجبار و یا تشویق کشورهای آسیب دیده از جنگ و یا جوامع توسعه نیافته _ولو با نظام هایی سنتی، ناکارآمد، اقتدارگرا و دست نشانده_ برای حرکت به سمت توسعه و دموکراسی، با سرعتی ده ها برابر سده های گذشته، به تشکیل دولت های مدرن، بازشدن فضای سیاسی، توسعه نهادهای اقتصادی، صنعتی شدن، رشد کشاورزی و دسترسی بهتر به غذا و دارو، رفع فساد و تبعیض و به طور کلی بهبود سطح زندگی شهروندان این جوامع منجر شد. از آن سو و به موازات اینها، تقویت نهادهای مدنی،احزاب، رسانه ها و مشارکت های سیاسی در اداره کشورها نیز به تدریج در جهان گسترش یافت.
فقط نیم نگاهی به آمارهای رشداقتصادی، سرمایه گذاری، درآمدسرانه، شاخص توسعه انسانی، اشتغال و فرصت های شغلی، سواد، نفوذ اینترنت و تکنولوژی کافیست تا متوجه روند بشدت سریع بهبود سطح زندگی مردمان جهان در دهه های گذشته شویم. اینجا الگوی مشترکی در طولانی مدت پدیدار میشود و آنهم اینست که گویا همه این تحولات، بدون استثنا، نتیجه حرکت به سمت دموکراسی و لیبرالیسم اقتصادی بوده اند. چیزی که آمریکا مروج و پشتیبان آن بود.
چین، کره، هند، برزیل، آرژانتین، اندونزی، مالزی، سنگاپور، آفریقای جنوبی، مراکش،تونس، کشورهای حاشیه خلیج و شمال آفریقا، اروپای شرقی و آمریکای میانه، در مدت زمانی بسیار کمتر از جهان توسعه یافته غرب، در یکی دودهه گذشته، به همان سطح از درآمد های سرانه رسیده اند. شاید پذیرش این واقعیت دشوار بنماید اما، هیچ کشوری نتوانسته است خارج از همان پارادیم لیبرالیسم غرب، و مشخصا بدون همکاری و همراهی آمریکا به این پیشرفت ها دست یابد.
به لطف سازمان ملل و تدابیر بعدی آن، یک نظام سیاسی و حقوقی قدرتمند و منسجم در سطح جهان شکل گرفت. برای اولین بار جهان، توانسته بود سازوکارهای محکمی برای مهار قدرت طلبی و اجماع جهانی دربرابر تهدید های امنیتی تدارک ببیند. بشر، با سابقه چندین هزارساله خود در تشکیل اجتماعات انسانی، تنها و تنها در یکصدسال اخیر موفق به استقرار نظامی حقوقی سیاسی در جهان شده است که مرجع حل اختلافات، جایگزین جنگ و تنشهای نظامی و ضامن حفظ و بقای صلح است. گویا این نظم نوین جهانی هم، بیش از هرچیز دیگری، استقرار و بقای خود را مدیون آمریکا و ارزشهای لیبرال آمریکایی است.
ممکن است انتقاد کنید که وضع امروز خاورمیانه به هیچ وجه این ادعا را تائید نمیکند. یا ساختار نظام بین الملل (حق وتو،لابی ها و…) هنوز ناعادلانه و زورگویانه است. قبول. اما هدف این نوشته، مقایسه وضعیت فعلی جهان با آرمانشهر مطلوب بشری نیست، بلکه بیشتر نمایاندان یک "روند" است و تلاش برای پاسخ به این سوال که چرا این روند در قرن اخیر، رشدی "نمایی" داشته است.
در پاسخ به انتقادهای بالا هم میتوان گفت؛ با همه چالشهای امروزین، باز هم انگار بوی بهبود از اوضاع جهان می آید. فراموش نکنیم، ما هنوز چندان با دوره ای که در آن جاه طلبی ها و ماجراجویی های یک شخص( یا یک حزب، حتی یک ملت) در کمتر از ۶ سال به مرگ پنجاه میلیون نفر و ویران شدن یک قاره انجامید، فاصله نگرفته ایم. ما هنوز آمار دقیقی از میلیونها قربانی تصفیه های استالین، یا میلیونها قربانی قحطی و خشونت انقلاب ائدوئولوژیک چین در دست نداریم. اما در همین حد میدانیم که این جنایت ها هیچ دست کمی از آنچه امروز در خاورمیانه میگذرد نداشته اند. حتی امروزه کمتر اطلاعی از جنایت های دسته جمعی و خشونت های فرقه ای و منطقه ای در آفریقا در دست داریم. جنایت های بنیادگرایی اسلامی در خاورمیانه، قطعا دردناکند، اما از نقطه نظر اخلاقی، هیچ دردناکتر از جنایت های سیبری، نازی ها، چینی ها و کامبوجی ها نیستند. درد و رنج انسانهایی که در سده های گذشته به بهانه های گوناگون، قربانی جنگ ها، زورگویی ها، جاه طلبی ها و یا تعصب های افراطی شده اند، هیچ کمتر از درد و رنج مسلمانان امروز این منطقه نبوده است. این قبیل خون ها و خشونت ها همواره بوده اند و حتی بعضا در دهه های گذشته به شکلی سیستماتیک اعمال شده اند. جهان در هیچ دوره ای از تاریخ خود، جای امن و باصفایی برای نوع بشر نبوده است. تنها تفاوت دوره فعلی با دوره های قبلی خون و خشونت در این است که، جهانیان هیچگاه به اندازه امروز " آنلاین" نبوده اند تا در لحظه برای کوچکترین جنایتی سوگواری کنند و اینقدر از آن متاثر شوند. (بماند که خشونت برای نسل های پیشین ما، آنقدرها که برای ما "ددمنشانه" هست، عجیب و غیرقابل تحمل نبوده. این قبح مرگ و جنایت و ارزشمندی جان انسان ها هم شاید از جنس همان دستاوردهای چندصباح اخیر باشد. بگذریم.)
بنابراین نظام حقوقی سیاسی بوجود آمده در سطح جهان، چندان هم ناموفق نبوده است. در دهه های اخیر ، آفریقا، اروپا و آمریکای لاتین و شمالی و آسیای شرقی، امن تر شده اند. موازنه قدرت و نظم بین المللی حاکم، هرچند ناعادلانه و نا متوازن، این نوید را میدهد که شاید دیگر شاهد بروز جنگ ها و ماجراجویی های خانمان سوز دیگر، شاهد قتل عام های سیستماتیک و کشتارهای بی حساب و کتاب در آن نواحی نباشیم. جهان امروز، نسبت به قبل، به جان انسان ها حساس تر شده است.
یک لحظه تصورکنید پس از جنگ جهانی دوم آمریکایی ها نقشی در معادلات بین المللی ایفا نمیکردند، به شما قول میدهم نیمه دوم قرن بیستم، بسیار خونین تر و دردناک تر از اینها تمام میشد. آمریکایی ها خود را به جای پلیس جهان جا زدند، پلیس بسیار بدی بودند، قبول، اما بودنشان بسیار بهتر از نبودنشان بود. دنیا، که در آن سالها بیش از نیمی از ملتهایش با هزار سر و سودا از چنگال استعمار و قیمومیت گریخته بودند، انبار باروت بود برای به جان هم افتادن. گویا هنوز هم هست. ایالات متحده آمریکا وزنه تعادلی شد برای آرامش جهان و گویا هنوز هم هست.
باز می گویند به فاصله چند دهه از دومین جنگ جهانی، مجموعه گسترده ای از نهادها و سازمان های بین المللی در دنیا تاسیس شد. بهداشت، آموزش، توسعه و برابری، آزادی، حقوق اساسی، رفع فساد و رفاه در دستور کار ده ها و صدها سازمان،نهاد و برنامه ملی، فراملی، منطقه ای و جهانی قرار گرفت. چنین پدیده هایی در طول تاریخ بی سابقه بودند، با گذشت چندین دهه، امروز همکاری های بین المللی برای بهبود سطح زندگی بشر، امری طبیعی و مرسوم بحساب می آیند، جهان اما تا کمتر از یک سده قبل، آشفته بازاری از فرمانروایی هایی با متضادترین منافع بود.باز می گویند به فاصله چند دهه از دومین جنگ جهانی، مجموعه گسترده ای از نهادها و سازمان های بین المللی در دنیا تاسیس شد. بهداشت، آموزش، توسعه و برابری، آزادی، حقوق اساسی، رفع فساد و رفاه در دستور کار ده ها و صدها سازمان،نهاد و برنامه ملی، فراملی، منطقه ای و جهانی قرار گرفت. چنین پدیده هایی در طول تاریخ بی سابقه بودند، با گذشت چندین دهه، امروز همکاری های بین المللی برای بهبود سطح زندگی بشر، امری طبیعی و مرسوم بحساب می آیند، جهان اما تا کمتر از یک سده قبل، آشفته بازاری از فرمانروایی هایی با متضادترین منافع بود.
گویا دستاورد این نهادها و همکاری ها هم، برخلاف تصورات رسانه زده ما، بسیار قابل توجه اند. جهان هرگز چنین حجمی از همکاری های فراملی برای کمک به فقر، سوتغذیه، بهداشت و آموزش را در تاریخ خود سراغ ندارد. اساسا تا یکصدسال قبل همکاری جهانی، واژه ای نامانوس و بی معنا بوده است. در چنددهه گذشته اما صدها و هزاران برنامه، نهاد، بنیاد و سازمان از سراسر جهان برای ارتقا استانداردهای زندگی در آفریقا و آسیا بسیج شده اند. قاره سیاه، هنوز با رسیدن به وضع قابل قبول فاصله دارد، اما بدون وجود و گسترش این نهاد های بین المللی امروز قطعا در شرایط بسیار بدتری میبود. بسیاری از اینها، البته وابسته به دولت ها نیستند و خدماتی داوطلبانه اند. اما کیست که بتواند نقش دولت ها در سروسامان دادن به این جنبش های مدنی را نادیده بگیرد.
و گویا باز هیچکدام از این سازمانها و نهادها، بدون پشتیبانی سیاسی و مالی ایالات متحده آمریکا شانس بقا، استقرار ، گسترش و حتی تاسیس در سطح بین المللی را نمیداشتند. انگار اینجا هم ایالات متحده اصلی ترین موتور محرکه این نظم نوین جهانی بوده است. صحبت اینجاست که حتی ایده این دست چیزها هم، همه منتج از ارزشهایی عمدتا آمریکایی بودند. والا روسها، چشم بادامی ها و ناسیونالیست های سراسرجهان سرشان گرمتر از این حرفها بود که درگیر این قبیل قرطی بازی ها بشوند.
در نتیجه این آگاهی و احساس مسئولیت جهانی، بسیاری از بیماری ها در جهان ریشه کن شده اند، سطح بهداشت حتی در فقیرترین کشورهای آفریقایی ارتقا یافته است. میلیونها کودک در قاره سیاه از آموزشهای درسی برخوردار شده اند. رشد شهرنشینی میلیونها نفر دیگر را در آفریقا از فقر مطلق غذایی به زندگی بهتری سوق داده است. حقوق بشر، مبارزه با فساد و تبعیض های جنسیتی و نژادی دیگر تنها شعار نیستند و رعایت آنها به همگان تحمیل شده است. زنان، سلطه مردسالارانه حاکم بر جوامع را در هم شکسته اند، برده داری، کار اجباری، بهره کشی، تحقیر کرامت انسانها، منع آزادی ها و تضییع حقوق اقلیت ها به شکلی فراگیر مورد "حمله" قرار گرفته اند و رنگ پوست، نژاد و مذهب و نظایر اینها دیگر همچون گذشته اسباب برتری و یا محرومیت نیستند. میتوان با اطمینان گفت بشر از بسیاری از این چالش های بنیادین، دستکم در مقام نظر، عبور کرده است.
دموکراسی و اقتصاد بازار، هند، بزرگترین اجتماع انسانی فقر در کره زمین را به طرز قابل ملاحظه ای به سمت استانداردهای بالای زندگی ارتقا داده است. چینی ها به لطف سرمایه و تکنولوژی آمریکایی و با اتکا به بازارها، رقابت و قواعد اقتصاد بازار، یعنی دقیقا همان چیزهایی که آمریکا مروج آن بوده است، به رشدهای قابل ملاحظه اقتصادی رسیده اند.همین دو مورد، یعنی زندگی یک سوم جمعیت جهان.
اروپایی ها همانطور که پیشتر هم گفته شد، پس از جنگ، بدون مساعدت آمریکا، هرگز نمیتوانستند بدین سرعت خود را بازیابی کند.
نابرابری در توزیع ثروت، هنوز دغدغه بزرگی است، قبول، اما شاید باور این واقعیت هم کمی سخت بنماید ،که جهان هرگز در طول تاریخ به اندازه امروز از لحاظ توزیع ثروت، برابر نبوده است.
بله، این درست است که آمریکایی ها سبک زندگی و ارزش هایشان را، شاید به مدد زر و زور و تزویر، به تمام جهان صادر کرده اند، اما گویا این صادرات، چندان هم به ضرر جهان تمام نشده است.
انباشت دانش امروز بشر در پزشکی، روانشناسی، اقتصاد، سیاست ،جامعه شناسی، مهندسی، کیهان، مدیریت، زیست شناسی و حتی دین و الهیات و تاریخ که حکما باید مزیت نسبی شرق باشند، به طرز کاملا مشهودی وابسته به و برآمده از دانشگاه ها، آزمایشگاهها، اندیشکده ها و تجربه های آمریکایی است. شاید بتوان تولد و شالوده و اساس این علوم را در مشرق زمین جست، اما در دهه های اخیر، فصلهای سنگین تر و غنی تری به این مقدمات مشخصا در آمریکا افزوده شده است. بعید است همه اینها اتفاقی باشند. بگذارید مثال ملموس تری بزنیم.
انباشت دانش امروز بشر در پزشکی، روانشناسی، اقتصاد، سیاست ،جامعه شناسی، مهندسی، کیهان، مدیریت، زیست شناسی و حتی دین و الهیات و تاریخ که حکما باید مزیت نسبی شرق باشند، به طرز کاملا مشهودی وابسته به و برآمده از دانشگاه ها، آزمایشگاهها، اندیشکده ها و تجربه های آمریکایی است. شاید بتوان تولد و شالوده و اساس این علوم را در مشرق زمین جست، اما در دهه های اخیر، فصلهای سنگین تر و غنی تری به این مقدمات مشخصا در آمریکا افزوده شده است. بعید است همه اینها اتفاقی باشند. بگذارید مثال ملموس تری بزنیم. انباشت دانش امروز بشر در پزشکی، روانشناسی، اقتصاد، سیاست ،جامعه شناسی، مهندسی، کیهان، مدیریت، زیست شناسی و حتی دین و الهیات و تاریخ که حکما باید مزیت نسبی شرق باشند، به طرز کاملا مشهودی وابسته به و برآمده از دانشگاه ها، آزمایشگاهها، اندیشکده ها و تجربه های آمریکایی است. شاید بتوان تولد و شالوده و اساس این علوم را در مشرق زمین جست، اما در دهه های اخیر، فصلهای سنگین تر و غنی تری به این مقدمات مشخصا در آمریکا افزوده شده است. بعید است همه اینها اتفاقی باشند. بگذارید مثال ملموس تری بزنیم.
فناوری های الکترونیکی و ارتباطی، در چهل سال گذشته از ابتدایی ترین شکل ها به دنیای دیجیتال امروز منتهی شده است. همه این دستاوردها، محصول دنیایی است که آمریکا ساخته است. شاید ادعا شود که این پیشرفت ها میتوانست در هرجای دیگری نیز رخ دهند. یا مثلا امروز چین و اروپا هم پا به پای آمریکا در این صنعت پیش میروند. نکته اساسی دقیقا همینجاست. برتری علمی و تکنولوژیک چیز جدیدی نیست و کم نبوده اند قدرتهایی که در طول تاریخ در عصر خود سرآمد دانش و مهندسی باشند، اما مورد آمریکا انگار از جنس دیگریست. مزیت آمریکایی ها در نرم افزار یا سخت افزارهایی که ساخته اند نیست، آنها سرزمینی ساخته اند که بهشت نوآوری، جاه طلبی، کارآفرینی و ارزش آفرینی، تولید علم ، خلاقیت، ظهور استعدادها و تبدیل پیوسته آرزوها به واقعیتها است. از حق نگذریم، بعید بود استیوجابز، مایکروسافت،فیس بوک و هالیوود در جای دیگری از جهان، آنهم با اراده انقلابی یا چیزهایی از این دست، به ناگهان سبز شوند.
محصولاتی که امروز ممکن است در نقاط دیگری از جهان نیز تولید شوند، دستاورد اصلی آمریکا نیستند، محصول اصلی، نظمی است که آمریکا آن را خلق کرده است و خلق این محصولات، محصول آنند. این مهم نیست که آمریکایی ها ماهی های زیادی برای دنیا گرفتند، مهمتر اینست که آنها راه و رسم ماهیگیری را یاد گرفتند و آزادانه یاد دادند. نکته مهمتر اینجاست که تمام این دستاوردهای علمی و فنی، به سرعت در اختیار همه انسان ها قرار گرفته است، بدون آنکه زحمت زیادی برای آن کشیده باشند. گویا اینجا هم آمریکایی ها زحمت کار را کشیده اند.
اینهم بماند که این وجه خداگونه انسان را، که در دهه های اخیر متجلی شده و دیگر از تسلط بر طبیعت هم گذشته و به کار خلقت درآمده، هیچ نیرویی انگار در طول تاریخ نتوانسته بود از قوه به فعل درآورد، الا همین لیبرالیسم. وعده اش را البته در میانرودان، مردان خدا داده بودند، اما گویا تقدیر آن بوده که هزاران مایل آنسوتر، در میان یانکی ها،و هزاران سال بعدتر یعنی درست در زمانه ای که مردانِ خدا فقط خوب سر میبریدند، سربرآورد.
امروز، جهان آشکارا رنگ و بوی آمریکا را گرفته است و ارزشها، سبک زندگی و مدل نظام سیاسی و اقتصادی آمریکا در تمام جهان حاکم شده است.
بالاتر نوشتم که اگر چرخ گردون طور دیگری میچرخید، ممکن بود چنین وضعیتی درباره آلمان ها یا روس ها صادق باشد. و امروز جهان ممکن بود رنگ و بوی ژرمن ها و یا مارکسیست ها را بدهد. یا میتوانست به هیچکدام این اوضاع دچار نشود و جهانی چندقطبی با آمیخته ای ناهمگون و نامتجانس از کشورها و ملت های مستقل باشد، حکایت هفتاد و دو ملت(که البته بعید است). درست است که تاریخ را از جلو به عقب نمیخوانند؛ اما خوب، کمی بیندیشید؛ قبول دارید، کمی خوش شانس بوده ایم که ابرقدرت قلدر جهانمان، امروز آمریکاست؟ و ارزشهای حاکم و غالب در جهان، بجای اینکه آموزه های کمونیسم یا نازیسم باشد، فرهنگ لیبرالیسم غربی ،با همه به اصطلاح منجلاب های فساد و بی اخلاقیش، شده است؟
هرچقدر که معتقدید تحمیل قدرت،اقتصاد و فرهنگ آمریکا به تمام جهان، "شر" و "ظالمانه" است، حق دارید. صحبت اما اینجاست که اگر بنابود جهان ابرقدرت مسلطی داشته باشد و بالاخره یک طرف آنقدر قدرت بگیرد که ارزش ها و منافعش را به دیگران تحمیل کند(چیزی که غیراز آن تقریبا نامحتمل است)، آمریکایی ها بهترین گزینه بودند. باور کنید در بین، فی المثل روس ها،چینی ها، ژاپنی ها، فرانسوی ها،ژرمن ها، بریتانیایی ها و حتی مسلمانان، دیکتاتوری جهانی آمریکا از همه مصلح تر و اخلاقی تر بوده و هست.!! آن دیگری ها حتی روی کاغذ هم دنیای بهتری برای همه انسان ها ترسیم نمیکنند!
حرکت آمریکایی ها به سمت قدرت و عطششان برای تبدیل شدن به کدخدای جهان، شاید در نگاه اول، و حتی از نگاه اخلاقی، مذموم،نکوهیده و خبیث جلوه کند، اما واقعیت های تجربی و نتایج عملی نشان میدهند، این جاه طلبی آمریکایی به همراه خود، در کمتر از نیم قرن، جهان را نیز زیر و رو کرده است. شاید پذیرش این حقیقت، بخصوص برای ذهن آکنده از توهم توطئه ما، دشوار باشد. اما جهان، امروز، درسال ۲۰۱۷، در قیاس با مثلا یکصدسال قبل، جای بسیار بهتری برای زندگی کردن است. و این مساله نه اتفاقیست و نه همه جهانیان سهم یکسانی در تحقق آن دارند. صحبت از پاک کردن نقاط تاریک کارنامه آمریکا نیست، حرف درباره پلیدی ها و خباثت های بی حد و حصرشان همیشه بوده و هست، قبول. صحبت فقط اینجاست که نوبت بعدی وقتی خواستید سیاهه جنایت های آمریکایی و پلیدی های لیبرالیسم را برشمارید، نیم نگاهی هم به نیمه پر لیوان بیندازید.جهان یک شکلِ ساده و تاریخ خطی صاف نیست. منصف بودن هم چیز بدی نیست. تا کی دوباره صبح شود.