شاید برای شما هم پیش آمده باشد: در پارک یا یک مهمانی خانوادگی نشسته‌اید که ناگهان صدای گریه کودکی بلند می‌شود؛ نگاه می‌کنید و می‌بینید فرزند شما اسباب‌بازی کودک دیگری را با خشونت کشیده، او را هل داده یا حرف ناخوشایندی زده است. در آن ثانیه‌ها، موجی از احساس خجالت، شرم و کلافگی به سراغ والد می‌آید. اولین فکری که به ذهن خطور می‌کند معمولاً این است: «چرا این کار را کرد؟ بقیه فکر می‌کنند من بلد نیستم بچه‌ام را تربیت کنم!»
واقعیت این است که مواجهه با اذیت کردن دیگران توسط کودک یکی از چالش‌های شایع و فرساینده برای هر پدر و مادری است. اما برخورد عجولانه و سرشار از تنبیه نه تنها رفتار کودک را ریشه‌کن نمی‌کند، بلکه ممکن است احساس خشم و لجبازی او را تشدید کند.
در این مقاله، این موضوع را از زاویه روانشناسی رشد بررسی می‌کنیم تا بدانیم در لحظه بحران و پس از آن، اصولی‌ترین واکنش چیست.
پیش از هر قضاوتی، باید بدانیم رفتار کودک زبان دوم او برای بیان نیازها و تعارضات درونی‌اش است. به گفته حانیه مدبری، روانشناس و مشاور کودک و نوجوان، پرخاشگری یا آزارگری در سنین پایین معمولاً ناشی از بدذاتی یا شرارت نیست؛ بلکه اغلب از ناتوانی در تنظیم هیجان و فقدان مهارت‌های ارتباطی سرچشمه می‌گیرد. مهم‌ترین ریشه‌های این رفتار عبارتند از:
ناپختگی در پردازش هیجانات: مغز منطقی کودک هنوز در حال رشد است؛ او وقتی خشمگین، ناکام یا حسود می‌شود، مهارت کلامی کافی برای گفتن «من ناراحتم» ندارد و این حس را با پرخاش نشان می‌دهد.
جلب توجه والد یا همسالان: گاهی کودک یاد گرفته است که توجه منفی (داد زدن والد) بهتر از بی‌توجهی مطلق است.
تخلیه اضطراب درونی: تغییرات ناگهانی زندگی مانند تولد فرزند جدید، تعارضات خانوادگی یا استرس‌های مدرسه می‌توانند به شکل رفتارهای آزارگرانه نسبت به ضعیف‌ترها بروز پیدا کنند.
الگوبرداری محیطی: مشاهده پرخاشگری در رسانه‌ها، بازی‌های کامپیوتری یا تنش در محیط خانواده، رفتار کودک را شکل می‌دهد.
وقتی شاهدید فرزندتان به کودک دیگری آسیب می‌زند یا او را آزار می‌دهد، رعایت این ۴ گام ضروری است:
بدون فریاد کشیدن یا برچسب زدن، وارد عمل شوید. فیزیک کودک را با آرامش و قاطعیت مهار کنید و بگویید: «دست‌های ما برای ضربه زدن نیستند؛ من اجازه نمی‌دهم به کسی آسیب بزنی.»
به‌جای اینکه تمام انرژی‌تان را صرف بازخواست فرزند خاطی کنید، ابتدا سراغ کودکی بروید که اذیت شده است. با این کار، توجه مثبت را به قربانی می‌دهید و به کودک خود نشان می‌دهید پرخاشگری راه مناسبی برای جلب توجه نیست.
کودک را به گوشه‌ای خلوت ببرید تا هیجان بالا فروکش کند. در میانه خشم و داد، مغز کودک امکان یادگیری ندارد.
مجبور کردن کودک به گفتن یک «ببخشید» توخالی و با اکراه، فایده تربیتی چندانی ندارد. بهتر است پس از آرام شدن او بگویید: «دوستت الان ناراحته؛ چطور می‌تونیم حسش رو بهتر کنیم؟ می‌خوای با هم براش آب ببریم یا اسباب‌بازیش رو بهش برگردونی؟»
برچسب زدن: استفاده از عباراتی مثل «تو بچه‌ی بدی هستی» یا «چرا انقدر مردم‌آزاری؟» باعث درونی شدن این هویت در کودک می‌شود.
تنبیه بدنی یا تحقیر جلوی دیگران: این کار خشم پنهان کودک را عمیق‌تر کرده و او را ترغیب می‌کند دفعه بعد در غیاب شما رفتار تلافی‌جویانه‌تری نشان دهد.
انکار و توجیه: گفتن این جمله که «بچه‌ست دیگر، تقصیر خودش نبود!» به کودک پیام می‌دهد که مسئولیتی در قبال رفتار خود ندارد.
اگر آزار دیگران مقطعی، اتفاقی و همراه با احساس پشیمانی پس از آموزش باشد، نشان‌دهنده مسیر طبیعی یادگیری مهارت‌های اجتماعی است. با این حال، همان‌طور که حانیه مدبری، روانشناس کودک و نوجوان تأکید می‌کند، وجود نشانه‌های زیر به بررسی تخصصی نیاز دارد:
تکرار مکرر رفتارهای خصمانه علیرغم تذکرهای مداوم والدین
آسیب رساندن به حیوانات یا لذت بردن از درد کشیدن دیگران
فقدان احساس پشیمانی، همدلی یا ندامت
همزمانی این رفتار با افت شدید تحصیلی، انزوا یا پرخاشگری‌های شدید شبانه
در این شرایط، معمولاً لایه‌های عمیق‌تری از اضطراب، نقص توجه، بیش‌فعالی یا مسائل روانی وجود دارد که با توصیه‌های معمولی خانگی برطرف نمی‌شود.
دیدن رفتارهای آزاردهنده در فرزند، تجربه سختی برای والدین است، اما مسیر اصلاح آن نیازمند شکیبایی، تنظیم ساختارهای تربیتی و درک علت زیربنایی رفتار کودک است. سرزنش کردن خودتان یا تحقیر کودک، گره‌ای را باز نخواهد کرد.
چنانچه مدیریت این موقعیت‌ها برای شما فرساینده شده است یا رفتارهای پرخاشگرانه فرزندتان مکرراً تکرار می‌شود، می‌توانید برای دریافت ارزیابی دقیق رفتاری و راهکارهای متناسب با روحیات فرزندتان، از خدمات تخصصی حانیه مدبری، مشاور و روانشناس کودک و نوجوان بهره‌مند شوید و برای رزرو وقت مشاوره حضوری یا آنلاین اقدام فرمایید تا این مسیر را با آسودگی خاطر بیشتری طی کنید
