
راهنمای همدلانه و کاربردی برای والدین | حانیه مدبری، روانشناس کودک و نوجوان
شنیدن جملهی «از زندگی خسته شدهام» از زبان فرزندتان میتواند ترسناک و نگرانکننده باشد. شاید ندانید باید او را آرام کنید، سؤال بپرسید یا از متخصص کمک بگیرید.
در چنین لحظهای لازم نیست پاسخ همهچیز را بدانید؛ مهم این است که با آرامش، بدون قضاوت و با توجه کامل کنارش بمانید.
این جمله همیشه به معنای قصد خودکشی نیست؛ گاهی نوجوان با آن خستگی، ناامیدی یا فشار روانی خود را بیان میکند. بااینحال، نباید آن را بیاهمیت تلقی کرد. بهترین واکنش این است که احساسات نوجوان را جدی بگیریم و با گفتوگویی آرام، منظور او را بهتر درک کنیم.
۱. اول از همه، آرام بمانید و گوش دهید
وقتی نوجوان از خستگی، ناامیدی یا نخواستن ادامهی زندگی صحبت میکند، ممکن است والدین از ترس یا نگرانی واکنش تندی نشان دهند؛ مثلاً او را نصیحت کنند، بترسانند یا بگویند که دلیلی برای ناراحتی ندارد.
اما چنین واکنشهایی ممکن است باعث شوند نوجوان احساس کند درک نمیشود و در آینده کمتر درباره احساساتش حرف بزند.
بهجای عجله برای پیدا کردن راهحل، ابتدا به او فرصت صحبتکردن بدهید.
میتوانید بگویید:
«ممنونم که این موضوع رو با من در میون گذاشتی.»
«به نظر میاد این روزها فشار زیادی رو تحمل میکنی.»
«من اینجام که بهت گوش بدم، نه اینکه قضاوتت کنم.»
«دوست دارم بهتر بفهمم چه چیزی اینقدر خستهات کرده.»
لازم نیست فوراً مشکل را حل کنید. گاهی شنیدهشدن و احساس تنهایینکردن، اولین قدم برای کمک به نوجوان است.
۲. چطور بفهمیم منظور نوجوان از این جمله چیست؟
بهتر است بهجای حدسزدن، با لحنی آرام و بدون قضاوت از او سؤال کنید.
برای شروع میتوانید بپرسید:
«وقتی میگی از زندگی خسته شدی، منظورت چیه؟»
«این روزها چه چیزی بیشتر از همه اذیتت میکنه؟»
«از کی این احساس رو داری؟»
«دوست داری درباره چیزی که اتفاق افتاده برام بگی؟»
به پاسخهای او توجه کنید و اجازه دهید با سرعت خودش صحبت کند.
نکته مهم: اگر از حرفهای نوجوان نگران شدهاید، مستقیماً درباره افکار خودکشی سؤال کنید. برای مثال:
«تا حالا به این فکر کردی که به خودت آسیب بزنی یا به زندگیت پایان بدی؟»
«الان هم چنین فکری داری؟»
«برای این کار برنامهای در نظر گرفتی یا به وسیلهای که ممکنه باهاش به خودت آسیب بزنی دسترسی داری؟»
پرسیدن مستقیم و بدون قضاوت درباره خودکشی، بهخودیخود این افکار را در ذهن نوجوان ایجاد نمیکند. هدف این است که میزان خطر را بهتر درک کنید و کمک مناسب را فراهم کنید.
اگر نوجوان از قصد فعلی خودکشی، برنامه مشخص یا دسترسی به وسیلهای برای انجام آن صحبت میکند، موضوع را فوری پیگیری کنید. او را تنها نگذارید، در صورت امکان دسترسی به وسایل خطرناک را ایمن کنید و از خدمات اورژانسی یا متخصصان سلامت روان کمک بگیرید. در چنین شرایطی، منتظر نوبت معمول مشاوره نمانید.
۳. چه جملههایی حال نوجوان را بدتر میکنند؟
گاهی والدین با نیت خوب و برای آرامکردن فرزندشان، جملههایی میگویند که ناخواسته احساس تنهایی یا درکنشدن را در او بیشتر میکند.
برای مثال:
«این حرفها چیه؟ تو که همهچیز داری!»
«به سن تو نمیخوره اینقدر ناراحت باشی.»
«مثبت فکر کن، درست میشه.»
«بقیه مشکلاتشون از تو بیشتره.»
«قول بده دیگه این حرفها رو نزنی.»
این واکنشها ممکن است نوجوان را از بیان احساسات واقعیاش منصرف کنند.
بهجای کوچکشمردن ناراحتی او، میتوانید بگویید:
«شاید من دقیقاً ندونم چه حسی داری، اما میخوام بفهممت. لازم نیست برای حرفزدن از احساساتت بترسی.»
به یاد داشته باشید که درککردن احساسات نوجوان به معنای موافقت با تمام برداشتهای او نیست؛ یعنی پیش از قضاوت یا راهنمایی، تلاش میکنید تجربهاش را بفهمید.
۴. یک مثال ساده: وقتی نوجوان میگوید «دیگه خسته شدم»
فرض کنید فرزندتان بعد از برگشتن از مدرسه، با ناراحتی میگوید:
«دیگه خسته شدم. از هیچی خوشم نمیاد.»
ممکن است اولین واکنش شما این باشد که بپرسید: «باز چی شده؟» یا بگویید: «اینقدر سخت نگیر، همه مشکلات دارن.»
اما بهتر است کمی مکث کنید و با آرامش بگویید:
«میبینم که خیلی خستهای. دوست دارم بفهمم چه اتفاقی افتاده که اینقدر احساس فشار میکنی.»
سپس به پاسخ او گوش دهید. اگر منظورش روشن نیست یا همچنان نگران هستید، بهطور مستقیم درباره افکار آسیبزدن به خود یا خودکشی سؤال کنید.
نکته مهم: از روی یک جمله نمیتوان نتیجه گرفت که نوجوان صرفاً خسته یا افسرده است یا قصد خودکشی دارد. باید به حرفهای او، شرایطش و میزان خطر احتمالی توجه کرد.
۵. چه زمانی باید از متخصص کمک بگیریم؟
گاهی ناراحتی نوجوان موقتی است؛ اما اگر احساس ناامیدی ادامه پیدا کند یا تغییرات قابلتوجهی در رفتار و زندگی او دیده شود، بهتر است موضوع را جدیتر پیگیری کنید.
برخی از نشانههایی که نیاز به توجه دارند عبارتاند از:
کنارهگیری از خانواده و دوستان
تغییر محسوس در خواب یا اشتها
ازدستدادن علاقه به فعالیتهایی که قبلاً دوست داشته است
افت عملکرد تحصیلی
احساس بیارزشی یا ناامیدی مداوم
صحبتکردن مکرر درباره مرگ، ناپدیدشدن یا نخواستن ادامه زندگی
خودآسیبرسانی یا صحبت درباره آن
وجود این نشانهها بهتنهایی به معنای یک تشخیص مشخص نیست؛ اما میتواند نشان دهد نوجوان به ارزیابی و حمایت بیشتری نیاز دارد.
برای دریافت کمک، میتوانید با روانشناس کودک و نوجوان یا متخصص سلامت روان مشورت کنید. بهتر است نوجوان نیز تا حد امکان در انتخاب متخصص و روند دریافت کمک مشارکت داشته باشد.
البته اگر خطر فوری وجود دارد، کمک اورژانسی بر مشاوره معمول اولویت دارد.
۶. اگر نوجوان نخواهد صحبت کند، چه کنیم؟
همه نوجوانان نمیتوانند بهراحتی درباره احساساتشان حرف بزنند. بعضی از آنها به زمان بیشتری نیاز دارند و ممکن است در گفتوگوی مستقیم احساس فشار کنند.
در چنین شرایطی، اصرار و پرسشهای پیاپی را کنار بگذارید و بگویید:
«لازم نیست همین الان درباره همهچیز حرف بزنی. من کنارتم و هر وقت آماده بودی، بهت گوش میدم.»
گاهی صحبتکردن هنگام پیادهروی، انجام یک فعالیت ساده یا زمانی که فضای گفتوگو صمیمیتر است، برای نوجوان آسانتر میشود.
بااینحال، اگر درباره امنیت او نگران هستید، صرفاً به این دلیل که حاضر به صحبت نیست، پیگیری را متوقف نکنید. در صورت لزوم از متخصص کمک بگیرید و اگر خطر فوری مطرح است، اقدامات ایمنی لازم را انجام دهید.
۷. والدین چگونه میتوانند حمایت مؤثرتری داشته باشند؟
حمایت از نوجوان فقط به یک گفتوگو محدود نمیشود. آنچه در روزهای بعد اتفاق میافتد نیز اهمیت دارد.
برای کمک مؤثرتر:
بدون قضاوت به حرفهای او گوش دهید.
بهجای نصیحت فوری، از او بپرسید چه نوع کمکی نیاز دارد.
ارتباط خود را با او حفظ کنید، حتی اگر فعلاً تمایلی به صحبت ندارد.
تغییرات رفتاری و عاطفی او را جدی بگیرید.
در صورت نیاز، برای دریافت کمک تخصصی اقدام کنید.
قرار نیست والدین بهتنهایی همه مشکلات نوجوان را حل کنند. گاهی مهمترین اقدام این است که متوجه شوند فرزندشان به حمایت بیشتری نیاز دارد و برای فراهمکردن آن قدم بردارند.
جمعبندی: حرف نوجوان را جدی بگیریم، نه اینکه از آن بترسیم
وقتی نوجوان میگوید «از زندگی خسته شدهام»، بهترین واکنش این نیست که فوراً او را نصیحت کنیم یا تلاش کنیم با چند جمله ناراحتیاش را از بین ببریم.
بهتر است با آرامش گوش دهیم، درباره احساساتش سؤال کنیم و اگر نگران امنیت او هستیم، مستقیماً درباره افکار خودآسیبرسانی و خودکشی بپرسیم.
گاهی نوجوان بیش از هر چیز به این نیاز دارد که بداند میتواند بدون ترس از سرزنش، درباره احساساتش صحبت کند.
اگر این وضعیت ادامه دارد، نشانههای نگرانکنندهای مشاهده میکنید یا نمیدانید چگونه با فرزندتان گفتوگو کنید، کمکگرفتن از متخصص سلامت روان میتواند به شما در درک بهتر شرایط و انتخاب راهکار مناسب کمک کند.
درباره نویسنده
حانیه مدبری، روانشناس کودک و نوجوان
اگر برای درک بهتر احساسات فرزندتان یا نحوه برخورد با چالشهای دوران نوجوانی به راهنمایی تخصصی نیاز دارید، میتوانید برای دریافت مشاوره اقدام کنید.