
تصور کنید در فروشگاه هستید و فرزندتان از شما میخواهد اسباببازیای برایش بخرید. وقتی به او میگویید «نه، امروز قرار نیست اسباببازی بخریم»، ناگهان شروع به گریه و جیغ میکند، پاهایش را به زمین میکوبد یا حتی وسایل اطرافش را پرت میکند.
در چنین شرایطی ممکن است احساس خستگی، درماندگی یا حتی عصبانیت کنید. شاید با خودتان فکر کنید چرا فرزندم نمیتواند جواب منفی را بپذیرد و چگونه باید با این رفتار برخورد کنم؟
واکنش شدید به شنیدن جواب «نه» در سالهای کودکی اتفاقی نسبتاً رایج است. کودکان بهتدریج یاد میگیرند چگونه احساسات خود را مدیریت کنند، خواستههایشان را به تعویق بیندازند و با ناکامی کنار بیایند. این مهارتها یکشبه شکل نمیگیرند و به تمرین و همراهی بزرگسالان نیاز دارند.
در ادامه، با علتهای احتمالی این رفتار و روشهای برخورد مناسب با آن آشنا میشویم.
دلایل مختلفی میتوانند باعث شوند کودک هنگام شنیدن جواب «نه» واکنش شدیدی نشان دهد.
مهارتهایی مانند کنترل تکانه، صبر کردن و تنظیم هیجان با رشد کودک بهتدریج تقویت میشوند. به همین دلیل، بعضی کودکان وقتی با محدودیت یا ناکامی روبهرو میشوند، نمیتوانند ناراحتی خود را بهآسانی کنترل کنند.
گریه و جیغ ممکن است راهی برای نشان دادن احساساتی باشند که کودک هنوز نمیتواند آنها را بهخوبی با کلمات بیان کند.
کودک ممکن است برای رسیدن به خواستهاش هیجان زیادی داشته باشد و وقتی با مخالفت روبهرو میشود، احساس ناامیدی یا خشم کند.
برای مثال، کودکی که مدتها منتظر رفتن به پارک بوده، ممکن است با شنیدن اینکه امروز امکان رفتن به پارک وجود ندارد، بهشدت ناراحت شود.
در چنین شرایطی، کودک بیش از آنکه به توضیحات طولانی نیاز داشته باشد، به کمک برای شناخت و مدیریت احساساتش نیاز دارد.
اگر در برخی موقعیتها والدین پس از گریه طولانی کودک تسلیم خواسته او شوند، ممکن است کودک بهتدریج یاد بگیرد که با ادامه دادن اعتراض میتواند نظر آنها را تغییر دهد.
این مسئله به معنای برنامهریزی آگاهانه کودک برای آزار دادن والدین نیست؛ بلکه نتیجه یادگیری از تجربههای قبلی است.
وقتی کودک بهشدت ناراحت شده است، هدف اولیه نباید متوقف کردن فوری گریه به هر قیمتی باشد. بهتر است ابتدا به او کمک کنیم آرامتر شود و در عین حال، محدودیت تعیینشده را به شکلی روشن و محترمانه حفظ کنیم.
وقتی کودک فریاد میزند، ممکن است شما هم بهسرعت عصبانی شوید. با این حال، فریاد زدن معمولاً شرایط را دشوارتر میکند.
چند لحظه مکث کنید، آرام نفس بکشید و با صدایی ملایم و محکم صحبت کنید.
به خودتان یادآوری کنید که کودک هنوز در حال یادگیری مهارتهای لازم برای کنار آمدن با ناکامی است.
پذیرفتن احساسات کودک به معنای موافقت با خواسته او نیست.
میتوانید بگویید:
«میدونم خیلی دلت میخواست این اسباببازی رو داشته باشی و الان ناراحتی. میفهمم که برات سخته، اما امروز اسباببازی نمیخریم.»
این نوع پاسخ به کودک کمک میکند احساسش را بهتر بشناسد و در عین حال متوجه شود که ناراحتی او لزوماً تصمیم والدین را تغییر نمیدهد.
اگر تصمیم شما منطقی و از قبل مشخص بوده است، صرفاً برای متوقف کردن گریه آن را تغییر ندهید.
برای مثال، اگر گفتهاید زمان استفاده از گوشی تمام شده است، بهتر است با آرامش بر همین تصمیم بمانید.
میتوانید بگویید:
«میدونم دوست داری بیشتر بازی کنی، اما زمان بازی با گوشی تموم شده.»
ثبات در قوانین به کودک کمک میکند بداند چه انتظاری از او وجود دارد. البته اگر متوجه شدید تصمیم اولیه نادرست یا غیرمنطقی بوده، میتوانید آن را بازنگری کنید؛ مهم این است که تصمیمگیری صرفاً تحت فشار هیجان لحظهای نباشد.
اگر کودک در اوج ناراحتی وسایل را پرت میکند، به خودش آسیب میزند یا دیگران را میزند، لازم است با حفظ آرامش از آسیب جلوگیری کنید.
اشیای خطرناک را از دسترس او دور کنید و در صورت نیاز، او را به محیطی امنتر ببرید.
در این لحظه از تهدید، تحقیر یا تنبیه بدنی خودداری کنید. اگر کودک هنوز بسیار آشفته است، گفتوگوی طولانی و تلاش برای قانع کردن او را به زمان دیگری موکول کنید.
وقتی شدت ناراحتی کمتر شد، میتوانید انتخابهایی محدود و متناسب با شرایط در اختیار کودک قرار دهید.
برای مثال:
«امروز شکلات نمیخوریم، اما میتونی سیب یا نارنگی انتخاب کنی.»
یا:
«الان نمیتونیم به پارک بریم. دوست داری با هم نقاشی کنیم یا بازی فکری انجام بدیم؟»
بهتر است گزینه جایگزین، وعدهای غیرواقعی یا راهی برای تسلیم شدن در برابر جیغ و گریه نباشد.
پس از فروکش کردن هیجان، فرصت مناسبی برای آموزش مهارتهای عاطفی فراهم میشود.
درباره اتفاق صحبت کنید.
با جملات کوتاه و بدون سرزنش توضیح دهید که دفعه بعد کودک میتواند ناراحتی خود را چگونه بیان کند.
برای مثال:
«وقتی ناراحت میشی، میتونی بهم بگی عصبانی هستی یا ازم کمک بخوای. لازم نیست برای گفتن ناراحتیت به خودت یا کسی آسیب بزنی.»
رفتار مناسب را تشویق کنید.
اگر کودک حتی برای مدت کوتاهی توانست بدون جیغ خواستهاش را بیان کند یا بعد از ناراحتی آرامتر شود، تلاش او را ببینید.
مثلاً بگویید:
«میدونم خیلی ناراحت بودی، ولی خوشحالم که تونستی بهم بگی چه احساسی داری.»
هدف این نیست که کودک هرگز گریه نکند؛ هدف این است که بهمرور روشهای سالمتری برای بیان احساساتش یاد بگیرد.
جملاتی مانند «این که گریه نداره» یا «چقدر لجبازی میکنی» ممکن است کودک را از بیان احساساتش منصرف کنند، بدون اینکه مهارت تازهای برای مدیریت آنها به او بیاموزند.
گفتن جملاتی مانند «اگر ساکت نشی، تنهات میذارم و میرم» میتواند احساس ناامنی ایجاد کند. بهتر است محدودیت را بدون تهدید و با حفظ ارتباط عاطفی بیان کنید.
هنگامی که کودک بهشدت آشفته است، توضیحات طولانی معمولاً کمکی به حل مسئله نمیکنند. ابتدا بر آرام شدن و حفظ امنیت تمرکز کنید و آموزش را به زمانی موکول کنید که کودک آمادگی بیشتری برای شنیدن دارد.
اگر کودک در فروشگاه یا مهمانی گریه میکند، ممکن است از قضاوت اطرافیان خجالت بکشید. با این حال، بهتر است تصمیم خود را بر اساس شرایط واقعی و نیازهای کودک بگیرید، نه صرفاً نگاه دیگران.
قشقرق و گریه در برخی مراحل رشد طبیعی است؛ اما شدت، تکرار و شرایط وقوع آن اهمیت دارد.
اگر واکنشهای کودک بسیار شدید یا مکرر هستند، به خودش یا دیگران آسیب میزند، در خانه و محیطهای دیگر مشکلات جدی ایجاد میشود یا این رفتارها با گذشت زمان بهتر نمیشوند، مشورت با روانشناس کودک میتواند به شناخت علتها و انتخاب راهکار مناسب کمک کند.
این رفتار بهتنهایی به معنای وجود اختلالی مانند بیشفعالی یا اضطراب نیست و برای تشخیص، بررسی دقیق شرایط کودک ضروری است.
یاد گرفتن پذیرش جواب «نه» بخشی از رشد عاطفی کودک است. این مهارت با تکرار تجربههای روزمره، ثبات در قوانین، همدلی والدین و فرصت دادن به کودک برای تمرین شکل میگیرد.
وقتی کودک گریه میکند، لازم نیست احساس او را نادیده بگیرید یا برای پایان دادن به گریه فوراً تسلیم شوید. میتوانید همزمان دو پیام مهم را منتقل کنید: «احساساتت برای من مهم هستند» و «همه خواستهها همیشه برآورده نمیشوند».
با آرامش، قاطعیت و تمرین مداوم، کودک بهتدریج یاد میگیرد چگونه با ناکامی کنار بیاید و احساسات خود را به شیوهای مناسبتر بیان کند.
درباره نویسنده
حانیه مدبری، روانشناس و مشاور کودک و نوجوان، در زمینه مسائل رشدی، هیجانی و رفتاری کودکان و نوجوانان فعالیت میکند. مطالب این مقاله با هدف افزایش آگاهی والدین درباره نحوه برخورد با هیجانها و رفتارهای چالشبرانگیز کودکان تهیه شده است.