
#یادداشت_اقتصادی
اقتصاددانان قرنها در پی پاسخی به این دو سوال بودهاند: «آیا مردم بیکموکاست درپیِ منفعتِ شخصیاند؟ گاهی از کمک به دیگران خوشحال میشوند، حتی اگر اینکار برایشان هزینه داشته باشد؟»« انسانِ اقتصادی» لقبی است که به آدمِ خودخواه و شخصیتِ محاسبهگری دادهاند که در کتابهای رشتهی اقتصاد میبینید. آیا اقتصاددانان در به تصویر کشیدن انسان اقتصادی درمقامِ تنها بازیگر صحنهی اقتصاد، محق بودهاند؟
آدام اسمیت نیز در یکی از کتابهایش که اولینبار در آن از عبارت «دست نامریی» استفاده کرد، روشن کرده است که به نظرِ او، ما انسان اقتصادی نیستیم. او مینویسد: «هرچقدر هم که بشر را خودخواه فرض کنیم، به وضوح در طبیعت او اصولی وجود دارد که او را به بخت دیگران علاقمند میکند. خوشبختی آنها را برای خود ضروری میگیرد، هرچند چیزی عاید او نکند، جز لذتِ دیدنِ آن».( آدام اسمیت، نظریهیِ عواطفِ اخلاقی،۱۷۵۹( اما اغلب اقتصاددانان بعد از اسمیت با این نظر مخالفت کردهاند. «فرانسیس اِجوُرث»، بنیانگذار اقتصاد مدرن، در سال ۱۸۸۱ در کتاب خود «فیزیکِ ریاضیات»، به روشنی تمام چنین موضعی دارد:«اصل اول اقتصاد این است که هر عاملی فقط با منفعت شخصی به کار میافتد.»
با تمامِ این تفاسیر اما هرکسی، اگر خودش تجربه نکرده باشد، لااقل دیده که برخی در وضعیتهایی که شانس کمی برای پاداش وجود دارد، کارهای مهربانانه و شجاعانهای به نیابت از دیگران انجام دادهاند. پرسش مطرح برای اقتصاددانان این است: «آیا باید عدم خودخواهی روشنی که در این کنشها هست را بخشی از چگونگی خردورزی دربارهی رفتار دانست؟»
برخی میگویند: «خیر. بهتر است که بسیاری از کنشهای به ظاهر سخاوتمندانه را به عنوان تلاشهایی برای دستیابی به وجههای مطلوب فهم کرد که در آینده به کنشگر سود میرساند.»
شاید کمک به دیگران و مشاهدهی هنجارهای اجتماعی فقط در بلندمدت است که منفعت شخصی به شمار میآید. «اچ.ال.منکن» مقالهنویس اینگونه مینویسد: «وجدان، آن ندای درونی است که به شما هشدار میدهد که شاید کسی دارد شما را دید میزند.»
پس از دههیِ ۱۹۹۰ در تلاشی برای حلوفصل مناقشات مربوط به زمینههای تجربی، اقتصاددانان در سراسر جهان صدها آزمایش ترتیب دادهاند. در این آزمایشها میتوان رفتار افراد (دانشآموزان، کشاورزان، صیادان وال، کارگران انبار) را درهنگام اتخاذ تصمیمات واقعی دربارهی تسهیم و با بکارگیری بازیهای اقتصادی، مشاهده کرد. تقریبا همیشه در این آزمایشها میزانی از رفتار معطوف به منفعت شخصی دیده میشود. مانند «دیگرخواهی»(تمایل به متحمل شدن هزینه درقبال منتفع شدن فردی دیگر)، «دوجانبه بودن»(ترجیح مهربانی و یاریگری در برابر افراد مهربان و یاریگر، و محروم کردن افراد فاقد آن از مهربانی خود)، نفرت با نابرابری، و دیگر ترجیحاتی که با منفعت شخصی در تضاد هستند. انسانِ اقتصادی در بسیاری از این آزمایشها در اقلیت است. و این نکته صادق است، حتی وقتی که مبالغ قسمتشده(یا مانده برای خود شخص)، بالغ بر دستمزد چندین روز کاری او باشد.
آیا مناقشه برطرف شده است؟ بسیاری از اقتصاددانان اینگونه میاندیشند. آنها حالا علاوه بر انسان اقتصادی، مردمی گاه دیگرخواه، گاه مخالف نابرابری، و گاه همـنفعخواهانه را هم لحاظ میکنند. آنها خاطرنشان میکنند که فرض منفعت شخصی برای بسیاری از موقعیتهای اقتصادی فرض درستی است، همچون در خریدکردن یا وقتی موسسات بازرگانی از تکنولوژی برای به حداکثر رساندن سود خود استفاده میکنند. اما در موقعیتهای دیگری مثل چگونگی پرداخت مالیات، یا چرایی کار سخت برای کارفرما، فرض چندان درستی نیست.
برگرفته از کتاب: Economics for a Changing World
تاریخ انتشار: 26 مردادماه 1400/ صفحه شخصی در اینستاگرام