"صنایع دستی و سنتی" دارایی ای که ماهیت اندیشه، زیبایی دوستی، خلاقیت و فرهنگ یک جامعه را از نسلی به نسل دیگر می برد.
صنایع دستی، هنر دستی یا هنر سنتی، همه این اسامی یک معنا دارند، هیچ تعریف جهانی مورد قبولی از صنایع
دستی وجود ندارد، اما با ویژگی های مشترک زیر می توان آن را شناسایی کرد:
توسط صنعتگر و یا هنرمند و کاملاً با دست یا با کمک ابزار دستی یا حتی با استفاده از ماشین آلات
تولید میشوند، به شرط آنکه بخش عمده خلق اثر با دست نهایی شده باشد؛ نماد یا سمبل اندیشه
فرهنگی یک جامعه صنعتگر هستند؛ بخش عمده کالا از مواد اولیه ساخته شده؛
از دیگر ویژگی های بارز این بخش از هنر می توان کاربردی، زیبایی، خلاقانه، وابسته به فرهنگ،
تزئینی، سنتی، مذهبی و اجتماعی بودن آن را نام برد؛ هیچ محدودیت خاصی در مقدار تولید آن وجود
ندارد و هیچ دو قطعه آن دقیقاً شبیه هم نیستند.
از ویژگیهای دیگری که می توان در مورد "صنایع دستی و سنتی" نام برد انتقال آن از نسلی به نسل
دیگر است و اینکه به یک جامعه بومی و جغرافیای خاص بستگی دارند.
صنایع دستی و مالکیت فکری و معنوی
از منظر مالکیت فکری و معنوی، صنایع دستی برای آنکه مشمول حمایت قانونی شود باید سه مؤلفه مشخص
داشته باشد:
1 . شهرت، برگرفته از سبک، منشأ یا کیفیت ویژه (جغرافیای محل)؛
2 . ظاهر خارجی، شکل و طرح منحصر به فرد (برگرفته از باورها و اندیشه افراد بومی)؛ و
3 . دانش فنی، مهارت ها و رویکرد بومی برای خلق و ساخت آنها.
جالب است بدانید، که هر جز از یک اثر، به طور بالقوه می تواند به کمک حقوق مالکیت فکری محافظت شود؛
به عنوان مثال دانش فنی می تواند توسط حق ثبت اختراع (پتنت) یا به عنوان یک راز تجاری محافظت شود.
ظاهر خارجی می تواند توسط کپی رایت یا طرح های صنعتی محافظت شود، در حالی که شهرت می تواند
توسط علائم تجاری، علائم جغرافیایی یا قانون عدم رقابت ناعادلانه مورد حمایت قرار بگیرد.
حمایت حقوقی و قانونی از این صنعت برای آن است که بازار این صنعت محفوظ بماند و در واقع بخش
درآمدزای این صنعت گسترش یابد.
محافظت از شهرت و وجه تمایز صنایع دستی
علائم تجاری
علامت تجاری، نماد و علامت مشخصه ای است که برای شناسایی و تمایز کالاها یا خدمات یک شرکت یا
فعالیت تجاری خاص در جریان امور تجار مورد استفاده قرار می گیرد. علامت تجاری ممکن است از کلمه
متمایز، حرف، عدد، نقش، تصویر، شکل، رنگ یا شعار تبلیغاتی تشکیل شده باشد که برای نشان دادن منشا
کالا یا خدمات استفاده می شود، به طوری که آن کالا و یا خدمت را از محصولات مشابه تولید و عرضه شده
توسط رقبا متمایز می کند.
ثبت و استفاده از علامت تجاری به مصرف کننده کمک می کند تا اعتبار محصول و خدمت و نیز تولید و
عرضه کننده آن را از سایر محصولات مشابه تشخیص داده و بر اعتبار و ارزش تجاری آن افزوده می شود .
ثبت نام و علامت تجاری، به صاحب آن این حق انحصاری را می دهد که از استفاده علامت مشابه یا گمراه
کننده در کالاها یا خدمات یکسان یا طبقه کالایی مشابه جلوگیری کند. قانون علامت تجاری همچنین از ثبت
علائم فریب دهنده توسط دیگران محافظت می کند، به مشتری این فرصت را می دهد تا تفاوت های اصلی
کالا (دلایل شهرت) مانند رنگ، بو، مزه و حتی منشأ جغرافیایی و بومی آن را از انواع مشابه آن تشخیص دهد.
این کار به افزایش ارزش مالی کالا، محصول و خدمت خاص می انجامد و نوعی بازاریابی خودکار برای کالا
هست.
علائم جمعی و گواهینامه علائم جمعی (برچسب اصالت)
از علامت های جمعی می توان برای اطلاع عمومی مردم از برخی ویژگی های محصولات یا خدماتی که تحت
این علامت ها به بازار عرضه می شوند، بهره برد.
یک علامت جمعی، کالاها و خدمات اعضای یک گروه، قوم و قبیله خاص را که مالک آن علامت هستند از
کالاهای سایرین متمایز می کند.
گواهینامه علامت جمعی، نشان می دهد که کالاها یا خدمات توسط صاحبان آن علامت و مطابق با استانداردها
و ویژگی های خاص آن که نشانگر منشا جغرافیایی، مواد منحصر به فرد، روش تولید و در نهایت کیفیت خاص
هستند، تولید و عرضه شده اند.
ثبت و استفاده از گواهینامه علامت جمعی می تواند به جوامع بومی کمک کند تا صنایع دستی خود را از
دیگران متمایز کنند و باعث ارتقا موقعیت قوم و هنرمندانی شود که آنها را در سطح ملی و بین المللی عرضه
می کنند؛ این امر به بهبود موقعیت اقتصادی آنها کمک و از سواستفاده تولیدکننده ی غیر بومی و به ویژه
دلالان حمایت می کند.
نشانه های جغرافیایی
نشانه جغرافیایی علامتی است که در کالاهایی با منشا جغرافیایی خاص و دارای ویژگی منحصر به فرد مربوط
به مبدا تولید استفاده می شود. این محصولات غالباً نتیجه فرایندها و دانش سنتی است که توسط یک قوم از
نسلی به نسل دیگر منتقل می شود.
نشانه های جغرافیایی به طور مستقیم از دانش مرتبط با تولید کالا و محصولات دستی محافظت نمی کند؛ و
اغلب قابل استفاده و تولید و عرضه به شکل عمومی است. با این حال، چند گزینه برای محافظت از ویژگی
خاص آن محصول وجود دارد؛
ثبت نام محصول، روش تولید، و ویژگی های خاص مواد تشکیل دهنده، کمک می کند تا در برابر شیوه
های گمراه کننده و فریبنده تجاری از شهرت و خوش نامی محصول محافظت کنند؛ علاوه بر این، می
توان مشتری و بازار هدف را با استفاده از یک نشانه جغرافیایی ثبت شده روی کالاهایی که از منطقه
معین می آیند، هدایت کرد.
رقابت غیرمنصفانه
از قوانین منع رقابت غیرمنصفانه برای جلوگیری از اقدامات غیر قانونی و غیر شفاف مانند دامپینگ در بازار
استفاده می شود. در مورد حمایت از مالکیت فکری و معنوی، این شیوه راهکار مفیدی برای مبارزه با ادعاهای
دروغین و گمراه کننده در مورد اصالت یا منشا کالا می باشد؛ به عنوان مثال، در مواردی که یک کالای سنتی
ارزان قیمت دارای برچسبی است که به دروغ نشان می دهد اصیل و بومی است یا از یک منطقه جغرافیایی
خاص نشأت گرفته است، این قانون حامی اقدامات تولیدکنندگان محصولات معتبر برای جلوگیری از این
ادعاها می باشد و امکان شکایت حقوقی و کیفری داخلی و بین المللی را به آنها می دهد.
محافظت از ظاهر خارجی صنایع دست
کپی رایت (حق نشر، حق تکثیر)
هنرمندان و صنعتگران غالباً آثار خلاقانه ای تولید می کنند که می تواند توسط قانون کپی رایت محافظت
شود. حق نشر و تکثیر، که به طور خودکار با ایجاد یک اثر نو و مبتکرانه، اصیل و ویژه ایجاد می شود، فارغ از
ثبت یا عدم ثبت قانونی آن، از خالق اثر خلاقانه محافظت می کند. این حق، حمایت انحصاری حقوقی و مالی
برای دارنده آن اثر برای یک دوره طولانی، که معمولاً برابر عمر خالق اثر به علاوه 50 سال است، فراهم می
کند (این شرط شامل همه ی آثار نیست)
حمایت از کپی رایت همچنین شامل حقوق معنوی و حمایت کیفری مانند حق ادعای بر تکثیر غیرقانونی اثر و
حق اعتراض به هرگونه تحریف در رابطه با اثر مذکور است. کپی رایت شامل آثاری مانند کارهای مینا کاری،
طراحی جواهرات، مجسمه سازی، سرامیک، ملیله دوزی، کالای بافته شده، عکاسی، نقاشی، موسیقی فولکلور و
مانند اینها می شود.
محافظت از دانش فنی مرتبط با صنایع دستی
حق ثبت اختراع(پتنت)
حق ثبت اختراع(پتنت) از اختراعاتی حمایت می کند که حتی برای اهل آن فن جدید و مبتکرانه هستند و
قابلیت استفاده در صنعت را دارد. صاحب اختراع معمولاً تا 20 سال حمایت حقوقی، کیفری و مادی دارد و
بعد از آن، در حوزه و اختیار عموم قرار می گیرد.
حق ثبت اختراع می تواند غیرمستقیم از صنایع دستی حمایت کند، مانند محافظت از ابزارها یا فرآیندی
که برای ساخت آنها به کار می رود، درصورتی که یک صنعتگر فرآیند قبلی را به طور قابل توجهی بهبود
بخشد یا فرآیند جدیدی را که می تواند کاربرد صنعتی داشته باشد، ابداع کند؛ به عنوان مثال، ویژگی های
کاربردی مواردی مانند ابزار کار با چوب، ابزار دستی، دستگاه بافندگی، کوره ها و آلات موسیقی می تواند
توسط پتنت محافظت شود.
اسرار تجارت
هرگونه اطلاعات محرمانه ای که صنعتگران را از مزیت های رقابتی برخوردار کند، می تواند به عنوان یک
راز تجاری شناخته و حمایت شود. اسرار تجاری ممکن است مربوط به ترکیب یا عملکرد محصول، روش
ساخت یا دانش لازم برای انجام یک عملیات خاص باشد. صنعتگران ممکن است به دلیل ارزش تجاری و
احتمال استفاده رقبا از آن، اطلاعات مهم را از دید عموم مخفی نگه دارند. به عنوان مثال، یک قالیباف ممکن
است از فن آوری رنگ رزی پشم و نخ و بافندگی سریع تر و مقرون به صرفه تری نسبت به رقبا استفاده کند.
برای آنکه به اطلاعات مربوط به دانشی خاص عنوان راز تجاری داده شود، باید از نظر تجاری دارای ارزش
چشمگیر باشد و اطلاعات محرمانه و مخفی آن به شیوه ای خاص مراقبت شود و برخلاف اختراع، که برای
حمایت و دریافت گواهی باید درخواست و ثبت شود، تا زمانی که اطلاعات محرمانه باشد، از آن به عنوان
اسرار تجاری به طور ویژه محافظت می شود. صنعتگرانی که دارای اسرار تجاری هستند می توانند از کسب
نادرست، افشا یا استفاده از آن توسط دیگران جلوگیری کنند. به عنوان مثال، اگر یک شرکت تولید کاشی
متوجه شود که کارگری یک فرمول مخفی را برای رقیبی فاش کرده یا فروخته است، می تواند برای جلوگیری
از استفاده رقیب از آن فرمول، درخواست رسیدگی قضایی بدهد. با این حال، باید دانست که قانون حمایت از
اسرار تجاری نمی تواند افرادی را که اطلاعات را به روشی قانونی بدست آورده اند یا از آنها استفاده می کنند،
متوقف کند.