
با پیشرفت روز افزون تکنولوژی و کالاهای هوشمندی که به بازار ارائه میشوند؛ بعید نیست تا چند سال دیگر ما با خرید هدستهایی خاص از دنیای کنونی پا به دنیایی بگذاریم که کاملا با این جهان متفاوت است و جوری گرفتار آن شویم که فرق میان مجازی یا واقعی بودن آن را نفهمیم!
این خبر شاید ترسناک است ولی باید گفت بشر اکنون و تا حدودی به این تکنولوژی دست یافته. تکنولوژی عینکهای مجازی که دنیای آن توسط انسان طراحی و ساخته میشود. انسانی که در پی کشف دنیاهای جدید و هیجان انگیز حتی پا را فراتر از کرهی زمین میگذارد، طبیعی است روی زمین هم به دنبال دنیایی آرمانی باشد تا بتواند چند ساعتی از روزمرهی خود را در جهانی زندگی کند که با قوانین او ساخته شده. قطعا این موضوع هیجان انگیز خواهد بود!
بیایید ابتدا بررسی کنیم واقعیت مجازی چیست.

این فناوری اولین بار در سال ۱۹۶۲، یعنی بیش از نیم قرن پیش اختراع و معرفی شد و سنسوراما (sensorama) نام گرفت. این وسیله تنها نمونهی اولیهای داشت که با پنج فیلم کوتاه همراه بود. در آن فیلمهای سه بعدی نمایش داده میشد که شخص در حال راندن یک وسیله نقلیه مثل اتومبیل،موتور یا هواپیما بود، صداهایی که در حین فیلم پخش میشد، تکان خوردن صندلی و یا حتی بوهای مرتبط با فیلم؛ تصاویر این دستگاه را از آن چیزی که به نظر میرسید واقعیتر جلوه میداد!
به مرور زمان و با الهام از سنسوراما، محصولات جدیدتری به بازار عرضه شد و در اختیار عموم قرار گرفت. امروزه این دستگاه را با نام عینک یا هدستهای واقعیت مجازی میشناسند و شرکتهای سازنده روز به روز تلاش میکنند به آن امکانات جدید و منحصر به فردی اضافه کنند. در واقع این شرکتها باید مخاطبان خود را آنقدر با فضای ساخته شدهی درون عینک درگیر کنند تا مغز آنها تفاوت میان دنیای واقعی و مجازی را تشخیص ندهد.
واقعیت مجازی (Virtual Reality یا VR) به زبان ساده یعنی قرار گرفتن در دنیایی که به صورت سه بعدی و شبیه به دنیای واقعی طراحی شده و به کاربر اجازهی کاوش، تعامل و در کل گشت و گذار در این دنیا را فراهم میآورد.
واقعیت مجازی با آنکه به نظر میرسید بیشتر برای سرگرمی و گذراندن اوقات فراغت استفاده شود؛ در حال حاضر جنبههای ارزشمندتر و کاربردیتری پیدا کرده است. اوایل، بسیاری بر این باور بودند که قرار است این اختراع پیشرفتی نکند و مورد استقبال واقع نشود ولی کاربرد VR به مرور زمان بیشتر شد تا جایی که اکنون در مشاغل مختلف از این تکنولوژی برای مهارتآموزی بیشتر استفاده میشود و تبدیل به بخش جدا نشدنی این حوزهها شده است.
در ادامه به بررسی کاربرد این تکنولوژی به صورت مختصر میپردازیم.
کاربردهای این فناوری در آموزش تنها به این چند مورد محدود نمیشود و ما در آینده منتظر افزایش کاربردهای کنونی واقعیت مجازی در جنبههای مختلف آموزش هستیم.
تاثیر این تكنولوژي دور از چشم کشورهای جهان نمانده و هر کشور به نحوی سعی در بکارگیری واقعیت مجازی برای ارتقا و رشد سطح آموزشی خود دارد. بیایید نگاه کوتاهی به چهار کشور پیشرو در استفاده از این فناوری بیندازیم.1. چینکشور چین بسیاری از شرکتهای خصوصی و موسسات دانشگاهی خود را در این راستا بکار گرفته و برای نصب واقعیت مجازی در کلاس درس در سراسر کشورش سرمایهگذاری میکند. علاوه بر آموزش در سطح شهری نیز اقداماتی قابل توجهی انجام داده و همچنان در حال رونق دادن به این تکنولوژی در مکانهای مختلف است.2. U.S.A.در سال 2015، وزارت آموزش ایالات متحده چالشی به نام چالش EdSim را اعلام کرد. هدف آن توسعه دهندگان و جامعه آموزش بود تا ایده های جدیدی ارائه دهند که از طریق استفاده از واقعیت مجازی به یادگیری نسل بعدی کمک کند. این چالش متقاضیان را تشویق کرد تا به دنبال شبیهسازیهایی باشند که مهارتهای علمی، فنی و مهارتهای استخدامی دانشجویان را تقویت کند. این کمک و تشویق دولت آمریکا نشان میدهد که این کشور از مشارکت در استفاده از فناوریهای جدید و آزمایش روشهای جدید یادگیری و آموزش خوشحال است. همچنین شایان ذکر است که دانشگاههای ایالات متحده دانشجویان را به یادگیری از طریق بازیهای VR تشویق میکنند تا قابلیت اشتغال را تقویت کنند و دانش موجود در مورد مهارتهای تجاری را تعمیق بخشند.3. U.A.E.امارات همچنین مشتاق استفاده از VR در آموزش است. وزارت آموزش امارات متحده عربی یک پروژه آزمایشی با هدف آموزش دانش آموزان از طریق واقعیت مجازی ارائه کرد. با 17 مدرسه دولتی انتخاب شده برای استفاده از هدستهای واقعیت مجازی برای دانش آموزان در موقعیتهایی که تجربه آنها در زندگی واقعی بسیار دشوار و خطرناک است؛ در این خصوص قرارداد بست. این قرارداد شامل کاوش در دنیای زیر آب، گشت و گذار در ایستگاه فضایی بین المللی و همچنین قدم زدن در یک مکان تاریخی با کمک هدست واقعیت مجازی بود. این وزارتخانه امیدوار است که استفاده از VR به همراه مزایای آن در مشارکت بیشتر، اشتیاق به یادگیری و توسعه همدلی در همه مدارس افزایش یابد.4. فرانسهواقعیت مجازی راه خود را به اروپا نیز باز کرد و فرانسه حمایت خود را از فناوری های واقعیت مجازی در کلاس های درس اعلام کرد. بازنگری برنامه درسی ملی منجر به تمایل دولت به گنجاندن واقعیت مجازی در دروس، به ویژه دروس فناوری، عمدتاً در مدارس راهنمایی شد. هدف این است که دانش آموزان در طراحی و برقراری ارتباط با ایدهها در هر مرحله از فرآیند خلاق، احساس راحتی بیشتری کنند. اگرچه واقعیت مجازی در مدارس تنها در حال تبدیل شدن به یک روش رایج است، فرانسه یکی از اولین کشورهایی است که در اروپا این خطر را به جان خرید.فهرست کشورهای ارائه شده در بالا نشان می دهد که چگونه دولت ها در سراسر جهان نمی ترسند، یا حتی بهتر از آن، مشتاق پیاده سازی واقعیت مجازی در بخش آموزشی هستند. در آیندهای نچندان دور کشورهای بیشتری با این فناوری تکاملی آشنا میشوند و راهحلهای جدیدی را برای سودمندتر کردن آن ارائه میکنند. با پتانسیل عظیم واقعیت مجازی، باید انتظار داشته باشیم که تا چند سال دیگر در تعدادی از موسسات آموزشی در نقاط مختلف جهان، این تکنولوژی ظاهر شود!
واقعیت مجازی با استفاده از هدستهای دارای نمایشگر، گوشی تلفن همراه، کامپیوتر یا کنسول ما را وارد فضای سه بعدی مجازی میکند و با استفاده از سنسورهای ردیاب حرکتی که روی سر و دست نصب میشوند؛ حرکات بدن ما را میفهمد و صدای ما را از طریق سنسورهای صوتی میشنود تا آواتار ما در دنیای مجازی قابلیت زندگی پیدا کند. آنچه که از واقعیت مجازی در حال حاضر در دسترس است؛ بیشتر روی بازی و سرگرمی تمرکز کرده و یا شغلهای پرخطری که قبل از قرارگیری در موقعیت نیاز است فرد تجربهای راجع به آن داشته باشد ولی قطعا در چند سال آینده، VR برای آموزش در مدارس هم برنامههایی پیادهسازی خواهد کرد. پیشتر کشورهای پیشگام در این زمینه را بررسی کردیم و متوجه شدیم این کشورها با سرمایهگذاریهای بلندمدت سعی میکنند در زمینهی نوین سازی آموزش گام بردارند.
احتمالا اپلیکیشنهایی که ساخته میشوند نیز از روشهای خاص و جدید مثل گیمیفیکیشن(بازیوار سازی) استفاده خواهند کرد. بنظر میرسد این روش و ابزارها بیشتر برای جلوگیری ازمشارکت دانشآموز بکارگیری میشود تا او در کلاس، به صورت منفردانه به رقابت بپردازد، امتیاز کسب کند و نمره بگیرد. بنابراین؛ روشهای نوین آموزش میتواند به قدر بازیهای اعتیادآوری که اکنون کودکان دچار آن هستند، در یادگیری دانشآموزان تاثیر عمیق مثبت یا منفی داشته باشد.

واقعیت مجازی دانشآموز را به دنیای جدیدی راهنمایی میکند که معلم درس هیچ نقشی در تدریس ندارد؛ از طرفی او را به کلاسهایی دعوت میکند که میزبان آن معتبرترین مدرسان هستند. بیایید بررسی کنیم این موضوع چقدر میتواند در آموزش خطر آفرین باشد یا بالعکس مفید واقع شود.
معلمان مجبورند مطالب درسی را بارها و بارها مرور کنند تا دانشآموز به درک صحیحی از آن برسد، ساعتها برای رفع اشکال وقت بگذارند و سوالات امتحانی طرح کنند و یا حتی پیگیر حل تمرینها توسط دانشآموز در خانه باشند. میتوان گفت با تکنولوژی VR بیشترین بار از روی دوش معلمان برداشته خواهد شد و اینکار تحول عجیبی در نظام آموزشی ایجاد خواهد کرد. شاید روزی فرا برسد که دیگر به وجود معلم سر کلاس نیاز نباشد و ربات هوش مصنوعی و واقعیت مجازی کارهای معلمان را به بهترین شکل انجام دهند!
استعدادیابی می تواند یکی از وظایف واقعیت مجازی باشد تا آنجا که مهارت دانشآموز را در موقعیتهای مختلف بسنجد و به جای نمره از نحوهی عملکرد دانشآموز کارنامهی هدایت تحصیلی او را صادر کند.

به دلیل دسترسی نامحدود به این فضا در زمان و مکان، دانشآموز دچار بینظمی میشود و کنترل فرایند استفاده و یادگیری از طریق واقعیت مجازی توسط معلمان بسیار اهمیت مییابد.
با روند آموزشی که اکنون در مدارس ایران بخصوص شاهد هستیم؛ زمان خواهد برد تا فناوریهایی مثل واقعیت مجازی در آموزش فراگیر شود و از آنجایی که اکنون هزینهی تجهیز مدارس به هدستهای واقعیت مجازی سرسام آور است؛ مدارس تمایلی برای استفاده از این محصول نشان نخواهند داد. قطعا این مشکلات در گذر زمان و پیشرفت این تکنولوژی حل میشود.
با فراگیری این تکنولوژی و تثبیت آن در مدارس، تعاملات و ارتباطات دانشآموزان یک کلاس به شدت کاهش مییابد و هر یک را به گونهای منزوی میکند. قطعا باید برای جلوگیری از چنین موردی، راهحلی اندیشید.
چندان دور نیست آن زمانی که مدارس، کلاسی مجزا برای فرایندهای واقعیت مجازی اختصاص دهند. البته همین امروز هم شما میتوانید اتاق سایت کامپیوتر مدرسه را به اتاق هدستهای واقعیت مجازی تبدیل کنید ولی تنها مانع بر سر راه شما، هزینهی زیاد هدستهاست که پیشبینی میشود با فراگیرتر شدن این تکنولوژی کاهش یابد و مدارس بتوانند به تعداد سیستمهای کامپیوتر خود در مدرسه، هدست تهیه کنند.
تا آن زمان احتمالا برنامههای کاربردی برای آموزش دروسی مثل ریاضی در دنیای واقعیت مجازی ساخته میشود و شما با نصب آن بر روی کامپیوترهای مدرسه، کلاس سایت کامپیوتر را به کلاس واقعیت مجازی تبدیل میکنید.
باید بگوییم این تکنولوژی واقعا عملکرد خوبی دارد و تاکنون توانسته ۳۰ درصد قدرت تصمیم گیری را افزایش دهد و ۹۰ درصد در حوزه روانشناسی و غلبه بر ترس اثرگذار باشد. از طرفی با فراگیر شدن این تکنولوژی قطعا برای همهی افراد در دسترس خواهد بود. واقعیت مجازی و واقعیت افزوده تا چند سال دیگر از فناوریهایی هستند که مثل تلفن همراه برای ما لازم و ضروری خواهند شد.
به همان میزان که ما از تلفن همراه خود با عدم کنترل میزان استفاده از آن آسیب میبینیم؛ با نداشتن اطلاعات کافی و کنترل نکردن VR هم آسیب خواهیم دید. واقعیت مجازی فعلا برای ما «آری» است ولی تا آنجا که برای میزان تعاملات و نظم زندگی ما ضرری نداشته باشد!
به نظر شما این فناوری به ما در آموزش خدمت میکند یا باعث به هم ریختگی نظام آموزشیست؟ نظرات خود را درقسمت دیدگاه برای ما بنویسید.
منبع: همکلاسی