
پدر سازه های فولادی، صفحه زیر ستون یا بیس پلیت قطعه ای است که میان ستون و فونداسیون بتنی قرار می گیرد و نیروهای واردشده از ستون را به پی منتقل می کند. با وجود ظاهر ساده این قطعه، عملکرد صحیح آن فقط به ضخامت صفحه یا تعداد انکربولت ها وابسته نیست. تراز بودن صفحه زیر ستون، کیفیت گروت ریزی، محل دقیق سوراخ ها و شاقولی بودن ستون نیز مستقیما بر نحوه انتقال نیرو اثر می گذارند.
اگر بیس پلیت در ارتفاع و شیب مناسب نصب نشود، ستون از همان ابتدای اجرا در وضعیت نادرستی قرار می گیرد. در چنین شرایطی ممکن است بخشی از صفحه تماس موثری با گروت نداشته باشد، فشار زیر صفحه به صورت نامتعادل توزیع شود یا برای شاقول کردن ستون از روش های اصلاحی نامناسب استفاده شود. به همین دلیل، کنترل تراز بیس پلیت یکی از مراحل مهم پیش از تکمیل نصب ستون و گروت ریزی است.
انتهای یک ستون فولادی سطح محدودی دارد، اما فونداسیون باید بار ستون را در سطح بزرگ تری دریافت کند. صفحه زیر ستون این نیرو را در محدوده وسیع تری توزیع می کند تا تنش واردشده به بتن از ظرفیت مجاز آن بیشتر نشود.
این صفحه بسته به نوع اتصال و طراحی سازه می تواند در انتقال نیروی فشاری، برشی، کششی و لنگر مشارکت داشته باشد. انکربولت ها، گروت و در صورت نیاز اجزایی مانند کلید برشی نیز بخش های مکمل این اتصال هستند. بنابراین بیس پلیت را نباید یک قطعه مستقل در نظر گرفت؛ عملکرد آن به کیفیت کل مجموعه اتصال ستون به فونداسیون وابسته است.
هنگامی که صفحه تراز و ستون شاقول باشد، نیروها مطابق جزئیات پیش بینی شده در طراحی به پی منتقل می شوند. اما قرارگیری صفحه در وضعیت نامناسب می تواند شرایط واقعی اتصال را با آنچه در محاسبات فرض شده است متفاوت کند.
تراز نبودن صفحه زیر ستون همیشه به تنهایی به معنای ناپایداری فوری سازه نیست، اما یک خطای اجرایی مهم است که باید پیش از ادامه کار بررسی و اصلاح شود. شدت پیامدها به مقدار اختلاف تراز، نوع اتصال، ابعاد صفحه، نحوه گروت ریزی و نیروهای واردشده بستگی دارد.
یکی از نخستین پیامدهای این خطا، دشوار شدن شاقول کردن ستون است. اگر صفحه در یک جهت شیب داشته باشد، ستون نصب شده روی آن نیز از محور قائم خارج می شود. مجری ممکن است برای اصلاح این وضعیت از مهره های زیر صفحه، لقمه یا گوه استفاده کند؛ اما هر روش اصلاحی باید مطابق نقشه اجرایی و تایید مهندس سازه انجام شود.
مشکل دیگر، ایجاد تماس نامناسب در زیر بیس پلیت است. اگر صفحه به درستی تنظیم نشده باشد یا گروت تمام فضای زیر آن را پر نکند، ممکن است قسمت هایی از صفحه بدون تکیه گاه موثر باقی بمانند. در این حالت فشار فشاری به جای توزیع یکنواخت، در نواحی محدودتری متمرکز می شود.

تراز بودن صفحه و شاقولی بودن ستون دو کنترل جداگانه اما مرتبط هستند. ممکن است صفحه در ارتفاع صحیح قرار گرفته باشد، اما به دلیل اختلاف ارتفاع میان نقاط مختلف آن، سطحی شیب دار ایجاد شود. از طرف دیگر، حتی روی یک صفحه تراز نیز امکان دارد ستون هنگام نصب از حالت قائم خارج شده باشد.
خارج شدن ستون از محور قائم می تواند باعث ایجاد خروج از مرکزیت در انتقال بار شود. در این وضعیت، نیروی فشاری ستون دقیقا از محل پیش بینی شده عبور نمی کند و ممکن است لنگر اضافی در پای ستون یا دیگر اجزای سازه ایجاد شود. مقدار اندک انحراف نیز باید بر اساس تلرانس های اجرایی پروژه بررسی شود و نمی توان تنها با مشاهده ظاهری درباره قابل قبول بودن آن تصمیم گرفت.
کنترل شاقولی ستون باید پیش از تثبیت نهایی اتصالات و گروت ریزی انجام شود. پس از گیرش گروت و تکمیل اتصال، اصلاح موقعیت ستون دشوارتر و پرهزینه تر خواهد بود.
گروت فضای میان سطح بتن و زیر بیس پلیت را پر می کند و بستری پیوسته برای انتقال فشار به فونداسیون به وجود می آورد. برای این بخش معمولا از گروت مناسب با مشخصات تعیین شده در نقشه یا دستورالعمل پروژه استفاده می شود.
اگر صفحه زیر ستون تراز نباشد، ضخامت گروت در یک سمت افزایش و در سمت دیگر کاهش پیدا می کند. اختلاف ضخامت شدید یا وجود ناحیه بسیار نازک می تواند اجرای صحیح گروت را دشوار کند. همچنین اگر گروت به تمام فضای زیر صفحه نفوذ نکند، حفره هایی باقی می مانند که مانع ایجاد تکیه گاه یکنواخت می شوند.
برای صفحات بزرگ، شیوه ورود و خروج گروت و امکان تخلیه هوا اهمیت بیشتری پیدا می کند. موسسه سازه های فولادی آمریکا نیز تاکید می کند که در بیس پلیت های متعارف می توان عملیات گروت ریزی را بدون سوراخ گروت انجام داد، اما برای صفحات بزرگ تر یا شرایط خاص باید نیاز به سوراخ های گروت و تهویه بررسی شود.
انکربولت ها برای تثبیت اتصال و تحمل نیروهای تعیین شده در طراحی به کار می روند و نباید به صورت سلیقه ای برای کشیدن صفحه ناتراز به سمت فونداسیون استفاده شوند. سفت کردن نامتقارن مهره ها ممکن است صفحه را تحت خمش قرار دهد یا وضعیت ستون را تغییر دهد.
در روش استفاده از مهره های ترازکننده، مهره های زیر صفحه پیش از نصب ستون در ارتفاع مناسب تنظیم می شوند. سپس صفحه و ستون روی آن ها قرار می گیرند و پس از کنترل موقعیت، مراحل بعدی اجرا انجام می شود. این روش باید از ابتدا در طراحی و جزئیات نصب پیش بینی شده باشد.
راهنمای فنی AISC توضیح می دهد که مهره های ترازکننده می توانند در تنظیم ارتفاع و تراز بیس پلیت موثر باشند، اما فاصله انکربولت ها، ابعاد صفحه و شرایط اتصال باید متناسب با این روش انتخاب شوند. بنابراین نمی توان بدون بررسی مهندسی، هر اتصال صفحه زیر ستون را با تغییر مهره ها اصلاح کرد.
گاهی مشکل تراز یا نصب تنها از اجرای فونداسیون ناشی نمی شود. تاب داشتن خود صفحه، جوشکاری نامتقارن ستون به بیس پلیت، جانمایی نادرست سوراخ ها و اختلاف میان ابعاد قطعه و نقشه نیز می توانند نصب را دشوار کنند.
حرارت حاصل از جوشکاری ممکن است در صفحات بزرگ یا با ضخامت نامتناسب، اعوجاج ایجاد کند. اگر صفحه پیش از ارسال به پروژه کنترل نشود، ممکن است در محل نصب تنها روی چند نقطه تکیه کند و فاصله ای نامنظم میان سطح زیر آن و فونداسیون به وجود آید.
همچنین اگر سوراخ های انکربولت با موقعیت واقعی بولت ها هماهنگ نباشند، مجری ممکن است ناچار به گشاد کردن سوراخ، برش موضعی یا جابه جایی صفحه شود. این تغییرات نباید بدون تایید طراح سازه انجام شوند؛ زیرا می توانند فاصله لبه، سطح اتکای واشر یا عملکرد اتصال را تغییر دهند.
دقت ساخت بیس پلیت از آماده سازی فایل تولید آغاز می شود. ابعاد کلی صفحه، قطر و محل سوراخ ها، فاصله سوراخ تا لبه، موقعیت ستون و محل اجزای تقویتی باید با نقشه ساخت مطابقت داشته باشند.
استفاده از برش لیزر یا دیگر روش های دقیق برش CNC، امکان تولید صفحه با ابعاد کنترل شده و جانمایی دقیق سوراخ ها را فراهم می کند. البته دقت دستگاه به تنهایی کافی نیست. فایل برش، تلرانس سوراخ ها، مشخصات متریال و تغییر شکل احتمالی ناشی از جوشکاری نیز باید در فرایند کنترل کیفیت بررسی شوند.
در ساخت صفحه زیر ستون، چند میلی متر اختلاف در محل سوراخ ها می تواند هنگام عبور انکربولت ها مشکل ایجاد کند. به همین دلیل بهتر است پیش از برش، نقشه ساخت با نقشه فونداسیون و جانمایی انکربولت ها تطبیق داده شود.
کنترل بیس پلیت باید پیش از آن انجام شود که امکان اصلاح اتصال محدود شود. مراحل دقیق بر اساس نقشه و دستورالعمل پروژه تعیین می شوند، اما به طور معمول موارد زیر باید بررسی شوند:
موقعیت محورهای صفحه نسبت به آکس های سازه کنترل شود.
ارتفاع صفحه با تراز نقشه و بنچ مارک پروژه مطابقت داده شود.
تراز صفحه در دو جهت عمود بر یکدیگر اندازه گیری شود.
شاقولی ستون پس از نصب و تنظیم اولیه کنترل شود.
وضعیت مهره ها، واشرها و طول آزاد انکربولت بررسی شود.
سطح بتن از مواد سست، گردوغبار، روغن و آلودگی پاک شود.
فاصله زیر صفحه و امکان ورود کامل گروت بررسی شود.
پس از تنظیم نهایی، موقعیت ستون تا زمان تثبیت اتصال حفظ شود.
صرف استفاده از تراز دستی برای اتصالات حساس یا ستون های مرتفع کافی نیست. بسته به مقیاس پروژه ممکن است استفاده از دوربین نقشه برداری، تراز لیزری یا تجهیزات دقیق تر ضروری باشد.
روش اصلاح به مرحله ای بستگی دارد که خطا در آن شناسایی شده است. اگر گروت هنوز اجرا نشده باشد، در بسیاری از موارد می توان با تنظیم اصولی مهره های ترازکننده یا اجزای پیش بینی شده در نقشه، موقعیت صفحه و ستون را اصلاح کرد.
اگر گروت اجرا و سخت شده باشد، اصلاح وضعیت پیچیده تر است. در این حالت ممکن است برداشتن گروت، بلند کردن یا تنظیم مجدد ستون و اجرای دوباره گروت لازم باشد. تصمیم گیری درباره استفاده از شیم، گوه، صفحات پرکننده یا هر روش دیگر باید توسط مهندس مسئول انجام شود.
کشیدن صفحه با سفت کردن مهره های بالایی، پر کردن موضعی فاصله ها با ملات معمولی یا جوش دادن قطعات اصلاحی بدون نقشه، راه حل مطمئنی نیست. این اقدامات ممکن است ظاهر اتصال را اصلاح کنند، اما لزوما مسیر انتقال نیرو را به وضعیت طراحی شده باز نمی گردانند.
کیفیت اجرای اتصال ستون از دقت تولید قطعات آن آغاز می شود. مجموعه حامیران برش با بهره گیری از تجهیزات برش لیزر و CNC، امکان تولید بیس پلیت و دیگر قطعات فولادی را مطابق فایل و ابعاد مورد نیاز پروژه فراهم می کند.
کنترل ابعاد صفحه، اجرای دقیق سوراخ های انکربولت و تطبیق قطعه با نقشه ساخت، احتمال نیاز به اصلاحات زمان بر در محل پروژه را کاهش می دهد. با این حال، پس از تولید دقیق قطعه نیز جانمایی انکربولت ها، تراز نصب، شاقولی ستون و کیفیت گروت ریزی باید در کارگاه کنترل شوند تا کل اتصال عملکرد مناسبی داشته باشد.
تراز بودن صفحه زیر ستون یکی از پیش شرط های نصب صحیح ستون و انتقال قابل اطمینان نیرو به فونداسیون است. صفحه ناتراز می تواند شاقولی ستون را مختل کند، ضخامت گروت را نامنظم سازد، تماس زیر بیس پلیت را کاهش دهد و شرایط واقعی اتصال را از فرضیات طراحی دور کند.
پایداری اتصال تنها با افزایش ضخامت صفحه یا سفت کردن بیشتر انکربولت ها تامین نمی شود. دقت ساخت بیس پلیت، جانمایی صحیح بولت ها، تنظیم ارتفاع، کنترل تراز در دو جهت، شاقولی ستون و اجرای کامل گروت باید در کنار یکدیگر بررسی شوند. شناسایی و اصلاح خطا پیش از گروت ریزی، بسیار ساده تر و کم هزینه تر از اصلاح اتصال پس از تکمیل نصب سازه خواهد بود.