فکر میکنید زمان میگذرد؟ این بزرگترین دروغی است که حواس پنجگانهمان به ما میگوید. حقیقت ماجرا بسیار تکاندهندهتر است: زمان، در حال گذشتن نیست؛ زمان در حال سوختن است.ما در جهانی زندگی میکنیم که در آن، زمان یک جادهی یکطرفه است. ما پیر میشویم، نه جوان؛ لیوانهای افتاده میشکنند، نه سالم؛ و خاطراتمان را از گذشته داریم، نه از آینده. این تجربهی روزمره، آنقدر بدیهی به نظر میرسد که شاید هرگز نپرسیم چرا؟. اما اگر نگاهی به زیربنای فیزیکی جهان بیندازیم، با یک تناقض خیرهکننده روبرو میشویم؛ در معادلات بنیادی فیزیک، هیچ چیزی وجود ندارد که بگوید زمان باید رو به جلو باشد.
اگر به ۱۳.۸ میلیارد سال پیش برگردیم. در لحظهی بیگبنگ، جهان در وضعیتی چنان متقارن، چنان منظم و چنان خالص بود که زمان هنوز معنایی نداشت. آن نقطه، نظم مطلق بود. اما از همان لحظه، چیزی در جهان شکست. یک تقارن مقدس به هم خورد. و آن شکست، همانجایی بود که پیکان زمان متولد شد.
آنچه شما جریان زندگی مینامید، در واقع تماشای فروپاشی آن نظم اولیه است. ما در حال تنفس خاکسترهای آن انفجار بزرگ هستیم. هر بار که لیوانی میشکند، هر بار که پیری پوستتان را در آینه میبینید، یا هر بار که خورشید طلوع میکند، در واقع شاهد پخش شدن انرژی جهان از حالت بسیار منظم به سمت بینظمی حداکثری هستید.
نکتهای که مو به تن آدم سیخ میکند این است که ما تولیدکنندگان بینظمی هستیم. تمام کارهای روزمرهی ما، از نفس کشیدن گرفته تا تپش قلب و حتی همین فکر کردن، در حال تولید گرما و بینظمی (آنتروپی) است. ما، به عنوان موجودات زنده، در حال دزدیدن زمان از کیهان هستیم. ما با صرف انرژی، سعی میکنیم در این جهان در حال فروپاشی، جزیرههای کوچکی از نظم بسازیم، خانهمان را مرتب کنیم، کتاب بنویسیم، عشق بورزیم. اما قانون اول کیهان، بیرحم است جهان، هزینهی نظم تو را با افزایش بینظمیاش پرداخت میکند.
دیدگاهی که باید شما را به فکر فرو ببرد اینست که گذشته، در هیچ کجای این جهان بیکران وجود ندارد. نه در کهکشانهای دوردست، نه در دل ستارهها. تنها مخزن باقیمانده از گذشته، مغز کوچک من و شماست. خاطرات شما، تنها ردپاهای فیزیکی هستند که از آن نظم از دسترفتهی بیگبنگ باقی مانده است.ما گذشته را به یاد میآوریم، چون گذشته بخشی از مسیری است که جهان در آن منظمتر بود. هر چه به سمت آینده میرویم، سیستمهای فیزیکی (از جمله مغز ما) با محیط اطراف تعامل کرده و گرما و بینظمی بیشتری تولید میکنند. در واقع، ما نمیتوانیم آینده را به یاد بیاوریم، نه به این خاطر که آینده وجود ندارد، بلکه به این خاطر که آینده، قلمرو بینظمی بیشتر است. ما سوار بر موج افزایش آنتروپی هستیم و حافظهی ما، فقط میتواند ردپایی از مسیر طیشده (که منظمتر بوده) را در خود نگه دارد؛ با مرگ هر انسان، بخشی از گذشته ی جهان برای همیشه پاک میشود، چون آن اطلاعات خاص نظمیافته، دوباره به دل بینظمی مطلق برمیگردند. ما نگهبانان فانی تاریخ کیهان هستیم.
ما، جزیرههای نظم خودآگاه هستیم.فکرش را بکنید تمام کائنات در حال پخش شدن، سرد شدن و دور شدن از یکدیگر است. اتمها با بیتفاوتی تمام به سمت بینظمی پیش میروند. اما در گوشهای از این کهکشان تاریک، مجموعهای از اتمها کنار هم قرار گرفتهاند و برای اولین بار در تاریخ میلیاردسالهی کیهان، تصمیم گرفتهاند که بپرسند من چیستم؟ یا زمان چیست؟
آیا تا به حال فکر کردهاید که چرا خاطرات اینقدر شیرین و در عین حال دردناک هستند؟ چون خاطره، تنها جایی در جهان است که پیکان زمان در آن، به معنای واقعی کلمه، برعکس عمل میکند. وقتی شما خاطرهای را به یاد میآورید، آن لحظهی گذشته که در دنیای فیزیکی برای همیشه نابود شده دوباره در بافتار ذهنی شما زنده میشود. شما با یادآوری، دارید در برابر جریان یکطرفهی کیهان میایستید. شما دارید به جهان میگوییدآن لحظه تمام نشده است؛ من هنوز آن را در خود دارم.این، قدرت آگاهی است. ما تنها چیزی هستیم که میتوانیم تداوم خلق کنیم، حتی وقتی خود قوانین فیزیک بر ناپایداری تاکید دارند.
اما پایان این داستان چیست؟
فیزیکدانان میگویند سرنوشت نهایی جهان، مرگ گرمایی است. زمانی که تمام تفاوتهای انرژی از بین میرود، تمام ستارهها خاموش میشوند و جهان به یک تعادل سرد و بیمعنا و بدون حرکت میرسد. آنجاست که دیگر هیچ پیکان زمانی وجود نخواهد داشت، چون هیچ تغییری رخ نخواهد داد. زمان در آنجا، متوقف خواهد شد.اما تا رسیدن به آن نقطه، ما اینجاییم. و همین اینجا بودن ما، در میان این همه نیستی، بزرگترین معجزه است. ما نتیجهی یک اشتباه آماری هستیم که در دل این افزایش بینظمی، به هوش بدل شده است.پس، شاید وقت آن رسیده که با زمان، نه به عنوان یک دشمن که در حال کشتن ماست، بلکه به عنوان بستری که به ما اجازه میدهد لحظاتی باشیم، صلح کنیم. زمان، بستر رقص ماست. و اگرچه میدانیم که موسیقی این رقص روزی قطع خواهد شد، اما تا وقتی که میشنویمش، نباید به فکر پایان باشیم؛ باید فقط به فکر حرکت باشیم.