طرح بزرگ: ماجرای آفرینش، بدون نیاز به کارگردان
ما از کجا آمدهایم؟ چرا جهان هستی وجود دارد و چرا قوانین طبیعت تا این حد دقیق و ظریف تنظیم شدهاند که حیات امکانپذیر باشد؟ اینها پرسشهایی است که در طول تاریخ، قلمرو انحصاری دین و فلسفه به شمار میرفتند؛ اما استیون هاوکینگ و لئونارد ملودینو در کتاب طرح بزرگ (The Grand Design) اعلام میکنند که علم فیزیک سرانجام به جایگاهی رسیده که میتواند به این سوالات بنیادی پاسخ دهد. آنها با لحنی صریح و تکاندهنده میگویند: فلسفه مرده است، زیرا از پیشرفتهای نوین علم، به ویژه در حوزه فیزیک کوانتوم و کیهانشناسی، عقب مانده است.
طرح بزرگ ما را به سفری در اعماق مفهوم واقعیت میبرد. نویسندگان کتاب ابتدا کلیشههای ذهنی ما را درباره آنچه واقعی میپنداریم، به چالش میکشند. آنها نظریهای به نام واقعگرایی وابسته به مدل (Model-dependent realism) را مطرح میکنند. طبق این ایده، ما هیچگاه نمیتوانیم جهان را آنگونه که واقعا هست بدون واسطه درک کنیم؛ بلکه مغز ما با استفاده از دادههای حسی، مدلهایی از جهان میسازد. اگر دو مدل علمی بتوانند پدیدهها را به یک اندازه دقیق پیشبینی کنند، هیچکدام واقعیتر از دیگری نیست. این یعنی واقعیت، تصویر ذهنی و مدلسازیشده ما از قوانین فیزیک است.
اما گره اصلی کتاب، در تلاقی فیزیک کوانتوم و منشا کیهان باز میشود. هاوکینگ با تکیه بر فرمولبندی جمع تاریخها از ریچارد فاینمن، این ایده عجیب را مطرح میکند که جهان در آغاز خود، نه یک تاریخچه واحد و مشخص، بلکه تمام تاریخچههای ممکن را به طور همزمان داشته است. در دنیای کوانتومی، ذرات همه مسیرهای ممکن را طی میکنند و جهان ما نیز در بدو پیدایش، تمام حالتهای ممکن را تجربه کرده است.
اینجاست که به هیجانانگیزترین بخش کتاب میرسیم؛ نظریه ام (M-Theory). این نظریه که هاوکینگ آن را تنها نامزد شایسته برای نظریه همهچیز میداند، پیشبینی میکند که جهان ما تنها جهان موجود نیست. بر اساس ریاضیات این نظریه، حدود 10 به توان 500 جهان متفاوت وجود دارد که هرکدام قوانین فیزیکی خاص خود را دارند. این گستره عظیم از جهانهای موازی (یا چندجهانی)، پاسخ فیزیک به یکی از بزرگترین معماهای خلقت است؛ چرا جهان ما اینقدر دقیق برای وجود ما تنظیم شده است؟
پاسخ هاوکینگ ساده و بیرحمانه است، هیچ طراح پشت پردهای(آفریدگار یا به اصطلاح خالق) برای زمینهسازی حیات ما وجود نداشته است. همانطور که کشف هزاران سیاره دیگر نشان داد منظومه شمسی ما تافتهای جدابافته نیست، وجود این حجم بیپایان از جهانها نیز ثابت میکند که جهان ما صرفا یکی از میلیاردها حبابی است که شرایطش تصادفا برای شکلگیری کربن و حیات مناسب از آب درآمده است. ما نه مرکز ثقل آفرینش هستیم و نه هدف نهایی آن؛ ما صرفا ناظرانی هستیم در جهانی که قرعه قوانین فیزیکیاش به نفع ما افتاده است.
شاهبیت کتاب طرح بزرگ در تبیین چگونگی آغاز همه چیز بدون نیاز به نیروی ماورایی است. هاوکینگ توضیح میدهد که به دلیل وجود قانونی به نام گرانش، جهان میتواند و مجبور است خودش را از هیچ خلق کند. گرانش، انرژی منفی تولید میکند و ماده، انرژی مثبت؛ در نتیجه ترازنامه انرژی کل جهان صفر باقی میماند. این خلق خودبهخودی، دلیل وجود جهان و دلیل وجود ماست. نیازی نیست شمعی روشن شده باشد تا جهان آغاز شود؛ قوانین فیزیک خود به تنهایی موتور محرک آفرینش هستند.
طرح بزرگ فراتر از یک کتاب علمی، یک تلنگر عمیق فلسفی به انسان معاصر است. این کتاب به ما یادآوری میکند که جهان هستی، خانهای نیست که برای آرامش ما طراحی شده باشد، بلکه یک سیستم عظیم، پویا و بیتفاوت است که بر اساس قواعد ریاضی محض کار میکند. با این حال، بزرگترین شگفتی جهان در خود ما نهفته است؛ ما موجودات ناچیزی بر روی یک سیاره متوسط هستیم، اما همین ذهنهای کوچک توانستهاند با کشف قوانین طبیعت، طرح بزرگ کیهان را بفهمند و آن را رمزگشایی کنند. راز بزرگ بودن ما نه در فیزیک بدنمان، بلکه در قدرت فهم ماست.