اگر تاریخچه زمان هاوکینگ را نقشهراهی برای شناخت وسعت کیهان بدانیم، در جستوجوی گربه شرودینگر اثر جان گریبین، درست همان چراغقوهای است که ما را به تاریکترین و عجیبترین اتاقهای این عمارت بزرگ میبرد؛ همانجایی که قوانین فیزیک، دیگر نه با منطق روزمره، که با قواعدی میرقصند که حتی بزرگترین ذهنها را به زانو درآورده است. این کتاب، روایت یک شکست باشکوه است؛ شکست عقل سلیم در برابر حقیقتی که شاید از اساس، برای فهمیده شدن توسط مغزهای تکاملیافته ما طراحی نشده باشد.
همه چیز از جایی شروع شد که فیزیکدانها فکر میکردند دیگر پرونده هستی را بستهاند. نیوتن و دوستانش به ما یاد داده بودند که جهان مثل یک ساعت بزرگ است، اگر چرخدندهها را بشناسی، آینده هم در دست توست. اما وقتی دانشمندان در قرن بیستم دوربینهایشان را روی ریزترین ذرات عالم، الکترونها و فوتونها زوم کردند، دیدند آن ساعت منظم، در لایههای زیرینش اصلا عقربه ندارد. آنجا بود که ما با پدیدهای مواجه شدیم که گریبین با ظرافت آن را کالبدشکافی میکند؛ طبیعت، تا وقتی که ما به آن نگاه نمیکنیم، نه یک شی، بلکه یک احتمال است.
این همانجایی است که گربه شرودینگر مثل یک بمب فلسفی منفجر میشود. شرودینگر این آزمایش را طراحی نکرد که ما را سرگرم کند؛ او آن را ساخت تا نشان دهد این ادعای فیزیک کوانتوم که ذرات تا قبل از اندازهگیری در همه حالتها هستند، تا چه اندازه پوچ و عجیب است. تصور کنید گربهای را در جعبهای گذاشتهایم که سرنوشتش به یک ذره اتمی گره خورده؛ اگر ذره تابش کند، گربه میمیرد، و اگر نکند، زنده میماند. طبق قوانین کوانتوم، تا وقتی در جعبه را باز نکردهایم، آن ذره هم تابش کرده و هم نکرده، پس گربه هم زنده است و هم مرده. این، همانجایی است که عقل ما جا میزند. شرودینگر میخواست بگوید اگر این قوانین برای گربه احمقانه است، پس چرا برای اتمها درست باشد؟ اما گریبین در کتابش به ما تلنگر میزند که اتفاقا، حقیقت همین است! ذرات ریز، در واقعیت خودشان، در دنیایی از برهمنهی زندگی میکنند و ما، تنها با مشاهده کردنمان، آنها را مجبور میکنیم که تصمیم بگیرند و به یک حالت مشخص در بیایند.
گریبین برای اینکه بفهمیم این رفتارهای عجیب از کجا میآیند، ما را به آزمایش معروف دو شکاف یانگ میبرد. تصور کنید به دیواری که دو شکاف دارد، توپهای تنیس پرتاب میکنید؛ آنها از یکی از شکافها رد میشوند. اما وقتی فوتونهای نور را به همان شکافها میفرستید، آنها مثل موج آب رفتار میکنند و از هر دو شکاف رد میشوند و با هم تداخل میکنند. اما همینکه یک دوربین نظارتی میگذارید تا ببینید واقعا از کدام شکاف رد میشوند، ذرات خجالت میکشند، رفتار موجیشان را کنار میگذارند و مثل گلولههای کوچک تنیس رفتار میکنند. گریبین با این مثال ساده، ما را به لبه همان افق رویداد دانش میرساند؛ این ما هستیم که با نگاهمان، واقعیت را از دل احتمالات بینهایت جهان بیرون میکشیم و منجمد میکنیم.
این کتاب، جنگ تمامعیار فکری میان اینشتین و نیلز بور را هم برایمان روایت میکند. اینشتین بزرگ، که معتقد بود خدا تاس نمیاندازد، هرگز نتوانست بپذیرد که جهان در بنیادش تصادفی است. او تا آخر عمرش تلاش کرد شکافی در این منطق پیدا کند، اما آزمایشهای دهههای بعد، حق را به بور دادند؛ جهان، ذاتا احتمالی است. این یک تلنگر بزرگ است؛ برای ما که همیشه دنبال قطعیت میگردیم، این کتاب نشان میدهد که حقیقت، یک دیوار محکم نیست، بلکه شبیه به یک مه متحرک است.
در جستوجوی گربه شرودینگر به ما نمیگوید که پاسخ نهایی چیست؛ اتفاقا برعکس، به ما میگوید چرا پاسخ نهایی وجود ندارد. این کتاب به ما یادآوری میکند اهمیت کتاب در این نیست که گربه را بالاخره زنده یا مرده اعلام میکند. اهمیتش در این است که خواننده را با پرسشی رها میکند که دیگر نمیتوان بهسادگی از کنارش گذشت؛ آیا جهان همان چیزی است که پیش از مشاهده وجود دارد، یا آنچه میبینیم نتیجه رابطه میان طبیعت و شیوه پرسیدن ماست؟ گریبین نشان میدهد علم، همیشه با پاسخهای نهایی پیش نمیرود؛ گاهی با پذیرفتن این آغاز میشود که تصویر قبلیمان از جهان، بیش از حد ساده بوده است. گربه شرودینگر هنوز در جعبه نشسته است؛ نه فقط برای آنکه سرنوشتش را بفهمیم، بلکه برای آنکه از خودمان بپرسیم پیش از باز کردن جعبه، چه چیزهایی را درباره واقعیت بدیهی فرض کردهایم.